1.84.1.1

रसस्य पञ्चविधगतिमाह जलग इति

rasasya pañcavidhagatimāha jalaga iti

1.84.1.2

जलरूपेण द्रवत्वेन जलगः जलेन सह गमनशीलः भवेत् रसस्य चूर्णप्रायो ऽतिसूक्ष्मांश इति भावः त्वरितः चञ्चलः चाञ्चल्यादित्यर्थः हंसगः हंसवद् गमनशीलः भवेत् मलरूपेण मलवत्त्वात् मलगः मलेन सह मिश्रितः दोषसंश्लिष्टः भवेत् सधूमः वह्निदृष्टत्वात् धूमगः धूमेन सह गमनशीलः उड्डयनस्वभावः भवेत् अन्या अपरा पञ्चमीत्यर्थः दैवी अदृश्यरूपा जीवस्य रसस्य गतिः गमनम् अस्तीति शेषः तया गत्या अण्डात् देहरूपकोशात् जीवः आत्मा इव निष्क्रमेत् रस इति भावः केन पथा देहात् जीवो निर्गच्छति तत् यथा न दृश्यते तथा पारदस्य पञ्चमी गतिरपि न ज्ञातुम् शक्यते इत्यर्थः

jalarūpeṇa dravatvena jalagaḥ jalena saha gamanaśīlaḥ bhavet rasasya cūrṇaprāyo 'tisūkṣmāṃśa iti bhāvaḥ tvaritaḥ cañcalaḥ cāñcalyādityarthaḥ haṃsagaḥ haṃsavad gamanaśīlaḥ bhavet malarūpeṇa malavattvāt malagaḥ malena saha miśritaḥ doṣasaṃśliṣṭaḥ bhavet sadhūmaḥ vahnidṛṣṭatvāt dhūmagaḥ dhūmena saha gamanaśīlaḥ uḍḍayanasvabhāvaḥ bhavet anyā aparā pañcamītyarthaḥ daivī adṛśyarūpā jīvasya rasasya gatiḥ gamanam astīti śeṣaḥ tayā gatyā aṇḍāt deharūpakośāt jīvaḥ ātmā iva niṣkramet rasa iti bhāvaḥ kena pathā dehāt jīvo nirgacchati tat yathā na dṛśyate tathā pāradasya pañcamī gatirapi na jñātum śakyate ityarthaḥ

1.84.1.3

पूर्वश्लोके जीवगतिशब्देन रसगतिरिति प्रदर्शितं जीवशब्दस्य रसार्थत्वे हेतुमाह स इति

pūrvaśloke jīvagatiśabdena rasagatiriti pradarśitaṃ jīvaśabdasya rasārthatve hetumāha sa iti

1.84.1.4

सः रसः तान् जीवान् जीवयेत् जरामरणादिविनाशनद्वारा दीर्घजीवनं प्रदापयेत् तेन हेतुना रसः जीवः जीवयतीति व्युत्पत्त्या जीवनदायकः स्मृतः कथितः

saḥ rasaḥ tān jīvān jīvayet jarāmaraṇādivināśanadvārā dīrghajīvanaṃ pradāpayet tena hetunā rasaḥ jīvaḥ jīvayatīti vyutpattyā jīvanadāyakaḥ smṛtaḥ kathitaḥ

2.17.2.1

मत्स्याक्षिका हिलमोचिका गण्डदूर्वा वा

matsyākṣikā hilamocikā gaṇḍadūrvā vā

2.21.2.1

धान्याभ्रविधिमाह चूर्णाभ्रमिति

dhānyābhravidhimāha cūrṇābhramiti

2.21.2.2

चूर्णाभ्र अभ्रचूर्णं शालिसंयुक्तम् अद्याप्यत्र शालिपरिमाणं नोक्तं तथापि तन्त्रान्तरानुसरणात् पादमितशालिधान्यसहितं बोद्धव्यं तथा च रसेन्द्रसारसंग्रहे

cūrṇābhra abhracūrṇaṃ śālisaṃyuktam adyāpyatra śāliparimāṇaṃ noktaṃ tathāpi tantrāntarānusaraṇāt pādamitaśālidhānyasahitaṃ boddhavyaṃ tathā ca rasendrasārasaṃgrahe

2.21.2.2.2

पादांशं शालिसंयुक्तमभ्रकं कम्बलोदरे

pādāṃśaṃ śālisaṃyuktamabhrakaṃ kambalodare

2.21.2.2.3

त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत् क्लिन्नं मर्दयेद्दृढम्

trirātraṃ sthāpayennīre tat klinnaṃ mardayeddṛḍham

2.21.2.2.4

कम्बलाद्गलितं श्लक्ष्णं वालुकारहितं यत्

kambalādgalitaṃ ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ yat

2.21.2.2.5

तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये

taddhānyābhramiti proktamabhramāraṇasiddhaye

2.21.2.2.6

इति

iti

2.21.2.3

निर्यातं निर्गतम्

niryātaṃ nirgatam

2.21.2.4

अभ्रं चूर्णितं कृत्वा पादांशशालिधान्येन सह स्थूलवस्त्रे बद्ध्वा काञ्जिके तावन्मर्दनीयं यावद् वस्त्रच्छिद्रात् श्लक्ष्णं वालुकारहितं सत् निर्याति तद्धान्याभ्रं स्मृतम्

abhraṃ cūrṇitaṃ kṛtvā pādāṃśaśālidhānyena saha sthūlavastre baddhvā kāñjike tāvanmardanīyaṃ yāvad vastracchidrāt ślakṣṇaṃ vālukārahitaṃ sat niryāti taddhānyābhraṃ smṛtam

2.36.1.1

परिवापितं प्रक्षिप्तम्

parivāpitaṃ prakṣiptam

2.45.2.1

लोहपारया लोहमुसलेन

lohapārayā lohamusalena

2.51.1.1

वल्लः द्विगुञ्जा गुञ्जात्रयम् इति लीलावती सार्धगुञ्जेति राजनिघण्टुः

vallaḥ dviguñjā guñjātrayam iti līlāvatī sārdhaguñjeti rājanighaṇṭuḥ

2.89.2.1

विमलस्य भेदमाह विमल इति

vimalasya bhedamāha vimala iti

2.89.2.2

विमलः माक्षिकविशेषः

vimalaḥ mākṣikaviśeṣaḥ

2.89.2.3

तत्तत्कान्त्या हेमादीनां प्रभया

tattatkāntyā hemādīnāṃ prabhayā

Rasaratnasamuccayabodhinī