2.38

इत्थं देशगुणस्वरूपकथनप्रक्रान्तकान्तारजक्षेत्रद्रव्यगुणान्वयक्रमम् इमं वर्गं पठित्वा नरः

itthaṃ deśaguṇasvarūpakathanaprakrāntakāntārajakṣetradravyaguṇānvayakramam imaṃ vargaṃ paṭhitvā naraḥ

2.38.2

प्राप्नोत्य् आशु भिषक् प्रयोगविषयप्रावीण्यपारीणताहंकुर्वाणसुपर्वसंसदगदङ्कारक्रियाकौशलम्

prāpnoty āśu bhiṣak prayogaviṣayaprāvīṇyapārīṇatāhaṃkurvāṇasuparvasaṃsadagadaṅkārakriyākauśalam

2.39

असूत सुतम् ईश्वरः श्रुतयशा यम् अष्टादशप्रभेदविधवाङ्मयाम्बुनिधिपारपारीणधीः

asūta sutam īśvaraḥ śrutayaśā yam aṣṭādaśaprabhedavidhavāṅmayāmbunidhipārapārīṇadhīḥ

2.39.2

अमुष्य नृहरीशितुः कृतिवरस्य वर्गः कृतावसावगमदादिमः सदभिधानचूडामणौ

amuṣya nṛharīśituḥ kṛtivarasya vargaḥ kṛtāvasāvagamadādimaḥ sadabhidhānacūḍāmaṇau

Dharaṇyādivarga.1

अथ धरणिधरित्रीभूतधात्रीधराभूक्षितिमहिधरणीडाक्ष्मावनीमेदिनीज्या

atha dharaṇidharitrībhūtadhātrīdharābhūkṣitimahidharaṇīḍākṣmāvanīmedinījyā

Dharaṇyādivarga.1.2

अवनिरुदधिवस्त्रा गौः क्षमा क्षौणिर् उर्वी कुरपि वसुमतीरा काश्यपी रत्नगर्भा

avanirudadhivastrā gauḥ kṣamā kṣauṇir urvī kurapi vasumatīrā kāśyapī ratnagarbhā

Dharaṇyādivarga.2

क्षमादिमा भूमिरिला वसुन्धरा वरा च धात्री वसुधाचलोर्वरा

kṣamādimā bhūmirilā vasundharā varā ca dhātrī vasudhācalorvarā

Dharaṇyādivarga.2.2

विश्वम्भराद्या जगती क्षिती रसा पृथ्वी च गोत्रा पृथिवी पृथुर् मही

viśvambharādyā jagatī kṣitī rasā pṛthvī ca gotrā pṛthivī pṛthur mahī

Dharaṇyādivarga.3

क्षौणी सर्वसहानन्ता भूतमाता च निश्चला

kṣauṇī sarvasahānantā bhūtamātā ca niścalā

Dharaṇyādivarga.3.2

भूमी बीजप्रसूः श्यामा क्रोडकान्ता च कीर्तिता

bhūmī bījaprasūḥ śyāmā kroḍakāntā ca kīrtitā

Dharaṇyādivarga.4

सा भूमिर् उर्वराख्या या सर्वशस्योद्भवप्रदा

sā bhūmir urvarākhyā yā sarvaśasyodbhavapradā

Dharaṇyādivarga.4.2

समस्तवस्तूद्भवनाद् उर्वरा नाम भूरियम्

samastavastūdbhavanād urvarā nāma bhūriyam

Dharaṇyādivarga.5

मृन् मृत्तिका प्रशस्ता सा मृत्सा मृत्स्नेति चेष्यते

mṛn mṛttikā praśastā sā mṛtsā mṛtsneti ceṣyate

Dharaṇyādivarga.6

क्षारा मृदूषरो देशस् तद्वान् इरणम्

kṣārā mṛdūṣaro deśas tadvān iraṇam

Dharaṇyādivarga.6.2

खिलम् अप्रहतं प्राहुर् धन्वा तु मरुर् उच्यते

khilam aprahataṃ prāhur dhanvā tu marur ucyate

Dharaṇyādivarga.7

मरुप्रायस् तु यो देशः स चोक्तो जाङ्गलाभिधः

maruprāyas tu yo deśaḥ sa cokto jāṅgalābhidhaḥ

Dharaṇyādivarga.7.2

कृष्णमृत् कृष्णभूमिः स्यात् पाण्डुभूमिस् तु पाण्डुमृत्

kṛṣṇamṛt kṛṣṇabhūmiḥ syāt pāṇḍubhūmis tu pāṇḍumṛt

Dharaṇyādivarga.8

स शार्करः शार्करिलो देशो यः

sa śārkaraḥ śārkarilo deśo yaḥ

Dharaṇyādivarga.8.2

सैकतः स्यात् सिकतिलः सिकतावांश् च यो भवेत्

saikataḥ syāt sikatilaḥ sikatāvāṃś ca yo bhavet

Dharaṇyādivarga.9

देशो जनपदो नीवृद्विषयश्

deśo janapado nīvṛdviṣayaś

Rājanighaṇṭu