Sattvādivarga.11.2

दाता पात्रगुणादृतो द्रुततमं वाग्मी कृपालुः समो गौरः श्यामतनुर् घनाम्बुतुहिनस्वप्नेक्षणः श्लेष्मलः

dātā pātraguṇādṛto drutatamaṃ vāgmī kṛpāluḥ samo gauraḥ śyāmatanur ghanāmbutuhinasvapnekṣaṇaḥ śleṣmalaḥ

Sattvādivarga.12

राजसो लवणाम्लतिक्तकटुकप्रायोष्णभोजी पटुः प्रौढो नातिकृशो ऽप्यकालपलिती क्रोधप्रपञ्चान्वितः

rājaso lavaṇāmlatiktakaṭukaprāyoṣṇabhojī paṭuḥ prauḍho nātikṛśo 'pyakālapalitī krodhaprapañcānvitaḥ

Sattvādivarga.12.2

द्राघीयान् महिलाशयो वितरिता सोपाधिकं याचितो गौराङ्गः कनकादिदीप्तिललितः स्वप्नी च पित्तात्मकः

drāghīyān mahilāśayo vitaritā sopādhikaṃ yācito gaurāṅgaḥ kanakādidīptilalitaḥ svapnī ca pittātmakaḥ

Sattvādivarga.13

निद्रालुर्बहुभाषकः सुकुटिलः क्रूराशयो नास्तिकः प्रायः पर्युषितातिशीतविरसाहारैकनिष्ठो ऽलसः

nidrālurbahubhāṣakaḥ sukuṭilaḥ krūrāśayo nāstikaḥ prāyaḥ paryuṣitātiśītavirasāhāraikaniṣṭho 'lasaḥ

Sattvādivarga.13.2

कार्येष्वत्यभिमानवान् असमये दाता यथेच्छं कृशः स्वप्ने व्योमगतिः सितेतरतनुर् वातूलकस् तामसः

kāryeṣvatyabhimānavān asamaye dātā yathecchaṃ kṛśaḥ svapne vyomagatiḥ sitetaratanur vātūlakas tāmasaḥ

Sattvādivarga.14

सत्त्वादयो गुणा यत्र मिश्रिताः सन्ति भूयसा

sattvādayo guṇā yatra miśritāḥ santi bhūyasā

Sattvādivarga.14.2

मिश्रप्रकृतिकः सो ऽयं विज्ञातव्यो मनीषिभिः

miśraprakṛtikaḥ so 'yaṃ vijñātavyo manīṣibhiḥ

Sattvādivarga.15

सत्त्वादिरजसा मिश्रे श्रेष्ठं सत्त्वादितामसे

sattvādirajasā miśre śreṣṭhaṃ sattvāditāmase

Sattvādivarga.15.2

मध्यमं रजसा मिश्रे कनीयो गुणमिश्रणम्

madhyamaṃ rajasā miśre kanīyo guṇamiśraṇam

Sattvādivarga.16

सत्त्वं चित्तविकाशमाशु तनुते दत्ते प्रबोधं परं कालुष्यं कुरुते रजस्तु मनसः प्रस्तौति चाव्याकृतिम्

sattvaṃ cittavikāśamāśu tanute datte prabodhaṃ paraṃ kāluṣyaṃ kurute rajastu manasaḥ prastauti cāvyākṛtim

Sattvādivarga.16.2

आन्ध्यं हन्त हृदि प्रयच्छति तिरोधत्ते स्वतत्त्वे धियं संधत्ते जडतां च संततम् उपाधत्ते प्रमीलां तमः

āndhyaṃ hanta hṛdi prayacchati tirodhatte svatattve dhiyaṃ saṃdhatte jaḍatāṃ ca saṃtatam upādhatte pramīlāṃ tamaḥ

Sattvādivarga.17

वातः स्वैरः स्याल्लघुः शीतरूक्षः सूक्ष्मस्पर्शज्ञानकस् तोदकारी

vātaḥ svairaḥ syāllaghuḥ śītarūkṣaḥ sūkṣmasparśajñānakas todakārī

Sattvādivarga.17.2

माधुर्यान्ने सो ऽभ्रकाले ऽपराह्णे प्रत्यूषे ऽन्ने याति जीर्णे च कोपम्

mādhuryānne so 'bhrakāle 'parāhṇe pratyūṣe 'nne yāti jīrṇe ca kopam

Sattvādivarga.18

पित्तं च तिक्ताम्लरसं च सारकं चोष्णं द्रवं तीक्ष्णम् इदं मधौ बहु

pittaṃ ca tiktāmlarasaṃ ca sārakaṃ coṣṇaṃ dravaṃ tīkṣṇam idaṃ madhau bahu

Sattvādivarga.18.2

वर्षान्तकाले भृशम् अर्धरात्रे मध्यंदिने ऽन्नस्य जरे च कुप्यति

varṣāntakāle bhṛśam ardharātre madhyaṃdine 'nnasya jare ca kupyati

Sattvādivarga.19

श्लेष्मा गुरुः श्लक्ष्णमृदुः स्थिरस्तथा स्निग्धः पटुः शीतजडश् च गौल्यवान्

śleṣmā guruḥ ślakṣṇamṛduḥ sthirastathā snigdhaḥ paṭuḥ śītajaḍaś ca gaulyavān

Sattvādivarga.19.2

शीते वसन्ते च भृशं निशामुखे पूर्वे ऽह्नि भुक्तोपरि च प्रकुप्यति

śīte vasante ca bhṛśaṃ niśāmukhe pūrve 'hni bhuktopari ca prakupyati

Sattvādivarga.20

दोषत्रयस्य ये भेदा वृद्धिक्षयविकल्पतः

doṣatrayasya ye bhedā vṛddhikṣayavikalpataḥ

Sattvādivarga.20.2

तानतः सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपार्थं समञ्जसम्

tānataḥ sampravakṣyāmi saṃkṣepārthaṃ samañjasam

Sattvādivarga.21

एकैकवृद्धौ स्युर् भेदास् त्रयो ये वृद्धिदास् त्रयः

ekaikavṛddhau syur bhedās trayo ye vṛddhidās trayaḥ

Rājanighaṇṭu