3.41.1.1

श्रोत्रं शब्दग्राहकम् आहंकारिकम् इन्द्रियम्

śrotraṃ śabdagrāhakam āhaṃkārikam indriyam

3.41.1.2

आकाशं व्योम शब्दतन्मात्रकार्यम्

ākāśaṃ vyoma śabdatanmātrakāryam

3.41.1.3

तयोः सम्बन्धो देशदेशिभावलक्षणः

tayoḥ sambandho deśadeśibhāvalakṣaṇaḥ

3.41.1.4

तस्मिन् कृतसंयमस्य योगिनः दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते युगपत् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टशब्दग्रहणसमर्थं भवतीत्यर्थः

tasmin kṛtasaṃyamasya yoginaḥ divyaṃ śrotraṃ pravartate yugapat sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭaśabdagrahaṇasamarthaṃ bhavatītyarthaḥ

3.41.1.5

सिद्ध्यन्तरम् आह

siddhyantaram āha

3.42.1.1

कायः पाञ्चभौतिकं शरीरम्

kāyaḥ pāñcabhautikaṃ śarīram

3.42.1.2

तस्य आकाशेन अवकाशदायकेन यः सम्बन्धः तत्र संयमं विधाय लघुनि तूलादौ या समापत्तिस् तन्मयीभावलक्षणा तां विधाय प्राप्तात्यन्तलघुभावो योगी प्रथमं यथारुचि जले संचरन् क्रमेणोर्णनाभजन्तुजालेन संचरमाण आदित्यरश्मिभिश् च विहरन् यथेष्टमाकाशे गच्छति

tasya ākāśena avakāśadāyakena yaḥ sambandhaḥ tatra saṃyamaṃ vidhāya laghuni tūlādau yā samāpattis tanmayībhāvalakṣaṇā tāṃ vidhāya prāptātyantalaghubhāvo yogī prathamaṃ yathāruci jale saṃcaran krameṇorṇanābhajantujālena saṃcaramāṇa ādityaraśmibhiś ca viharan yatheṣṭamākāśe gacchati

3.42.1.3

सिद्ध्यन्तरम् आह

siddhyantaram āha

3.43.1.1

शरीराद् बहिर् या मनसः शरीरनैरपेक्ष्येण वृत्तिः सा महाविदेहा नाम विगतशरीराहंकारदार्ढ्यद्वारेणोच्यते

śarīrād bahir yā manasaḥ śarīranairapekṣyeṇa vṛttiḥ sā mahāvidehā nāma vigataśarīrāhaṃkāradārḍhyadvāreṇocyate

3.43.1.2

ततः तस्यां कृतात् संयमात् प्रकाशावरणक्षयः सात्त्विकस्य चित्तस्य यः प्रकाशस् तस्य यदावरणं क्लेशकर्मादि तस्य क्षयः प्रविलयो भवति

tataḥ tasyāṃ kṛtāt saṃyamāt prakāśāvaraṇakṣayaḥ sāttvikasya cittasya yaḥ prakāśas tasya yadāvaraṇaṃ kleśakarmādi tasya kṣayaḥ pravilayo bhavati

3.43.1.3

अयम् अर्थः

ayam arthaḥ

3.43.1.4

शरीराहंकारे सति या मनसो बहिर्वृत्तिः सा कल्पितेत्युच्यते

śarīrāhaṃkāre sati yā manaso bahirvṛttiḥ sā kalpitetyucyate

3.43.1.5

यदा पुनः शरीराहंकारभावं परित्यज्य स्वातन्त्रेण मनसो वृत्तिः सा अकल्पिता तस्यां संयमात् योगिनः सर्वे चित्तमलाः क्षीयन्ते

yadā punaḥ śarīrāhaṃkārabhāvaṃ parityajya svātantreṇa manaso vṛttiḥ sā akalpitā tasyāṃ saṃyamāt yoginaḥ sarve cittamalāḥ kṣīyante

3.43.1.6

तदेवं पूर्वान्तविषया अपरान्तविषया मध्यभावाश्च सिद्धीः प्रतिपाद्यानन्तरं भुवनज्ञानादिरूपा बाह्याः कायव्यूहादिरूपा आभ्यन्तराः परिकर्मनिष्पन्नभूताश् च मैत्र्यादिषु बलानि इत्येवमाद्याः समाध्युपयोगिनीश् चान्तःकरणबहिःकरणलक्षणेन्द्रियभावाः प्राणादिवायुभावाश् च सिद्धीश् चित्तदार्ढ्याय समाधेः समाश्वासोत्पत्तये प्रतिपाद्य इदानीं स्वदर्शनोपयोगिसबीजनिर्बीजसमाधिसिद्धये विविधोपायप्रदर्शनायाह

tadevaṃ pūrvāntaviṣayā aparāntaviṣayā madhyabhāvāśca siddhīḥ pratipādyānantaraṃ bhuvanajñānādirūpā bāhyāḥ kāyavyūhādirūpā ābhyantarāḥ parikarmaniṣpannabhūtāś ca maitryādiṣu balāni ityevamādyāḥ samādhyupayoginīś cāntaḥkaraṇabahiḥkaraṇalakṣaṇendriyabhāvāḥ prāṇādivāyubhāvāś ca siddhīś cittadārḍhyāya samādheḥ samāśvāsotpattaye pratipādya idānīṃ svadarśanopayogisabījanirbījasamādhisiddhaye vividhopāyapradarśanāyāha

3.44.1.1

पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां ये पञ्चावस्थाविशेषरूपा धर्माः स्थूलत्वादयः तत्र कृतसंयमस्य भूतजयः भवति भूतानि वश्यान्यस्य भवन्तीत्यर्थः

pañcānāṃ pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ ye pañcāvasthāviśeṣarūpā dharmāḥ sthūlatvādayaḥ tatra kṛtasaṃyamasya bhūtajayaḥ bhavati bhūtāni vaśyānyasya bhavantītyarthaḥ

3.44.1.2

तथाहि भूतानां परिदृश्यमानं विशिष्टाकारवद् रूपं स्थूलं स्वरूपं चैषां यथाक्रमं कार्यं गन्धस्नेहोष्णताप्रेरणावकाशदानलक्षणम्

tathāhi bhūtānāṃ paridṛśyamānaṃ viśiṣṭākāravad rūpaṃ sthūlaṃ svarūpaṃ caiṣāṃ yathākramaṃ kāryaṃ gandhasnehoṣṇatāpreraṇāvakāśadānalakṣaṇam

3.44.1.3

सूक्ष्मं तु यथाक्रमं भूतानां कारणत्वेन व्यवस्थितानि गन्धादितन्मात्राणि

sūkṣmaṃ tu yathākramaṃ bhūtānāṃ kāraṇatvena vyavasthitāni gandhāditanmātrāṇi

3.44.1.4

अन्वयिनो गुणाः प्रकाशप्रवृत्तिस्थितिरूपतया सर्वत्रैवान्वयित्वेन समुपलभ्यन्ते

anvayino guṇāḥ prakāśapravṛttisthitirūpatayā sarvatraivānvayitvena samupalabhyante

3.44.1.5

अर्थवत्त्वं तेष्वेव गुणेषु भोगापवर्गसम्पादनाख्या शक्तिः

arthavattvaṃ teṣveva guṇeṣu bhogāpavargasampādanākhyā śaktiḥ

3.44.1.6

तदेवं भूतेषु पञ्चसु उक्तलक्षणावस्थापन्नेषु प्रत्यवस्थं संयमं कुर्वन् योगी भूतजयी भवति

tadevaṃ bhūteṣu pañcasu uktalakṣaṇāvasthāpanneṣu pratyavasthaṃ saṃyamaṃ kurvan yogī bhūtajayī bhavati

Rājamārtaṇḍa