5.39.18

तस्मिन्नेव प्रवर्ततो यो ऽयं दुःखापोहो गुणस्तत्रेयं गतिरिति संज्ञा क्रियत इत्यर्थः

tasminneva pravartato yo 'yaṃ duḥkhāpoho guṇastatreyaṃ gatiriti saṃjñā kriyata ityarthaḥ

5.39.19

दुःखानाम् इत्यत्र प्रसिद्धानि दुःखान्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानि

duḥkhānām ityatra prasiddhāni duḥkhānyādhyātmikādhibhautikādhidaivikāni

5.39.20

तत्राध्यात्मिकं द्विविधं दुःखं शारीरं मानसं च

tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ duḥkhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca

5.39.21

तत्र मनसि भवं मानसं क्रोधलोभमोहभयविषादेर्ष्यासूयाद्वेषमदमानमात्सर्यारत्याद्यविशेषदर्शनादिनिमित्तं तद् दुःखम्

tatra manasi bhavaṃ mānasaṃ krodhalobhamohabhayaviṣāderṣyāsūyādveṣamadamānamātsaryāratyādyaviśeṣadarśanādinimittaṃ tad duḥkham

5.39.22

तथा शारीरमपि शिरोरोगदन्तरोगाक्षिरोगज्वरप्रतिमत्स्यातिसारकासश्वासोदरामयादिनिमित्तोत्पन्नं

tathā śārīramapi śirorogadantarogākṣirogajvarapratimatsyātisārakāsaśvāsodarāmayādinimittotpannaṃ

5.39.23

तथान्यदपि पञ्चविधं दुःखं भवति

tathānyadapi pañcavidhaṃ duḥkhaṃ bhavati

5.39.24

तद्यथा गर्भजन्माज्ञानजरामरणम् इति

tadyathā garbhajanmājñānajarāmaraṇam iti

5.39.25

तत्र गर्भे तावद् यदायं पुरुषो मातुरुदरे न्यस्तगात्रः खण्डशकटस्थ इव पुमान् नियमश्रमम् अनुभवमानो ऽवकाशरहितः आकुञ्चनप्रसारणादिष्व् अपर्याप्तावकाशः सर्वक्रियासु निरुद्ध इत्येवम् अद्वारके अन्धतमसि मूढो बन्धनस्थ इव पुमान् अवश्यं समनुभवति

tatra garbhe tāvad yadāyaṃ puruṣo māturudare nyastagātraḥ khaṇḍaśakaṭastha iva pumān niyamaśramam anubhavamāno 'vakāśarahitaḥ ākuñcanaprasāraṇādiṣv aparyāptāvakāśaḥ sarvakriyāsu niruddha ityevam advārake andhatamasi mūḍho bandhanastha iva pumān avaśyaṃ samanubhavati

5.39.26

कस्मात्

kasmāt

5.39.27

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च न तु कार्यकरणानि

cetanatvād bhoktṛtvāt tanmayatvāc ca na tu kāryakaraṇāni

5.39.28

कस्मात्

kasmāt

5.39.29

अचेतनावादभोक्तृत्वाद् अतन्मयत्वाच् च

acetanāvādabhoktṛtvād atanmayatvāc ca

5.39.30

तथा जन्मदुःखमपि

tathā janmaduḥkhamapi

5.39.31

यदायं पुरुषो जायमानः पुरीषपङ्कमग्नवदनो मूत्रधाराभिर् अभिषिच्यमानो देहे संवृतद्वारके योनिनिःसरणसंकटे ऽत्यर्थं पीड्यमानो ऽस्थिमर्मबन्धनैः प्रघृष्यमाणो विक्रोशन् निनदंश् च जायते

yadāyaṃ puruṣo jāyamānaḥ purīṣapaṅkamagnavadano mūtradhārābhir abhiṣicyamāno dehe saṃvṛtadvārake yoniniḥsaraṇasaṃkaṭe 'tyarthaṃ pīḍyamāno 'sthimarmabandhanaiḥ praghṛṣyamāṇo vikrośan ninadaṃś ca jāyate

5.39.32

पश्चात् पुनस्तस्यानुचितेन बाह्येन वायुना जननावर्तेन स्पृष्टस्य तीव्रं दुःखमभिव्यज्यते

paścāt punastasyānucitena bāhyena vāyunā jananāvartena spṛṣṭasya tīvraṃ duḥkhamabhivyajyate

5.39.33

राजपुष्टकादिवत्

rājapuṣṭakādivat

5.39.34

तेन चास्य जात्यन्तरादिस्मृतिहेतुसंस्कारलोपो भवति

tena cāsya jātyantarādismṛtihetusaṃskāralopo bhavati

5.39.35

एव जन्मदुःखं पुरुष एवानुभवति

eva janmaduḥkhaṃ puruṣa evānubhavati

5.39.36

कस्मात्

kasmāt

5.39.37

चेतनत्वाद् भोक्तृत्वात् तन्मयत्वाच् च

cetanatvād bhoktṛtvāt tanmayatvāc ca

Pañcārthabhāṣya