6.32.2.51.2

युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कया

yuktyā paryanuyujyeta sphurannanubhavaḥ kayā

6.32.2.52

इति

iti

6.32.2.53

तद् इदम् अप्यन्तस्तत्त्वशून्यं न विमर्दक्षमम् इत्युपाध्यायाः

tad idam apyantastattvaśūnyaṃ na vimardakṣamam ityupādhyāyāḥ

6.32.2.54

तथाहि अनुकरणरूपो रस इति यदुच्यते तत्किं सामाजिकप्रतीत्यभिप्रायेण उत नटाभिप्रायेण किं वा वस्तुवृत्तविवेचकव्याख्यातृबुद्धिसमवलम्बनेन यथाहुर्व्याख्यातारः खल्वेवं विवेचयन्ति इति

tathāhi anukaraṇarūpo rasa iti yaducyate tatkiṃ sāmājikapratītyabhiprāyeṇa uta naṭābhiprāyeṇa kiṃ vā vastuvṛttavivecakavyākhyātṛbuddhisamavalambanena yathāhurvyākhyātāraḥ khalvevaṃ vivecayanti iti

6.32.2.55

अथ भरतमुनिवचनानुसारेणाद्यः पक्षो ऽसंगतः

atha bharatamunivacanānusāreṇādyaḥ pakṣo 'saṃgataḥ

6.32.2.56

किंचिद्धि प्रमाणेनोपलब्धं तदनुकरणमिति शक्यं वक्तुम्

kiṃciddhi pramāṇenopalabdhaṃ tadanukaraṇamiti śakyaṃ vaktum

6.32.2.57

यथा एवमसौ सुरां पिबति इति सुरापानानुकरणत्वेन पयःपानं प्रत्यक्षावलोकितं प्रतिभाति

yathā evamasau surāṃ pibati iti surāpānānukaraṇatvena payaḥpānaṃ pratyakṣāvalokitaṃ pratibhāti

6.32.2.58

इह च नटगतं किं तदुपलब्धं सदनुकरणतया भातीति चिन्त्यम्

iha ca naṭagataṃ kiṃ tadupalabdhaṃ sadanukaraṇatayā bhātīti cintyam

6.32.2.59

तच्छरीरं तन्निष्ठं प्रतिशीर्षकादि रोमाञ्चकगद्गदिकादिभुजाक्षेपवलनप्रभृति भ्रूक्षेपकटाक्षादिकं च न रतेश्चित्तवृत्तिरूपतयानुकारत्वेन कस्यचित्प्रतिभाति

taccharīraṃ tanniṣṭhaṃ pratiśīrṣakādi romāñcakagadgadikādibhujākṣepavalanaprabhṛti bhrūkṣepakaṭākṣādikaṃ ca na rateścittavṛttirūpatayānukāratvena kasyacitpratibhāti

6.32.2.60

जडत्वेन भिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेन भिन्नाधिकरणत्वेन च ततोऽतिवैलक्षण्यात्

jaḍatvena bhinnendriyagrāhyatvena bhinnādhikaraṇatvena ca tato'tivailakṣaṇyāt

6.32.2.61

मुख्यावलोकने च तदनुकरणप्रतिभासः

mukhyāvalokane ca tadanukaraṇapratibhāsaḥ

6.32.2.62

न च रामगतां रतिमुपलब्धपूर्विणः केचित्

na ca rāmagatāṃ ratimupalabdhapūrviṇaḥ kecit

6.32.2.63

एतेन रामानुकारो नट इत्यपि निरस्तः प्रवादः

etena rāmānukāro naṭa ityapi nirastaḥ pravādaḥ

6.32.2.64

अथ नटगता चित्तवृत्तिरेव प्रतिपन्ना सती रत्यनुकारः शृङ्गार इत्युच्यते तत्रापि किमात्मकत्वेन सा प्रतीयत इति चिन्त्यम्

atha naṭagatā cittavṛttireva pratipannā satī ratyanukāraḥ śṛṅgāra ityucyate tatrāpi kimātmakatvena sā pratīyata iti cintyam

6.32.2.65

ननु प्रमदादिभिः कारणैः कटाक्षादिभिः कार्यैः धृत्यादिभिश्च सहचारिभिर्लिङ्गभूतैर्या लौकिकी कार्यरूपा कारणरूपा सहचारिरूपा च चित्तवृत्तिः प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्तिः प्रतिभाति हन्त तर्हि रत्याकारेणैव सा प्रतिपन्नेति दूरे रत्यनुकरणतावाचोयुक्तिः

nanu pramadādibhiḥ kāraṇaiḥ kaṭākṣādibhiḥ kāryaiḥ dhṛtyādibhiśca sahacāribhirliṅgabhūtairyā laukikī kāryarūpā kāraṇarūpā sahacārirūpā ca cittavṛttiḥ pratītiyogyā tadātmakatvena sā naṭacittavṛttiḥ pratibhāti hanta tarhi ratyākāreṇaiva sā pratipanneti dūre ratyanukaraṇatāvācoyuktiḥ

6.32.2.65.2

ननु ते विभावादयो ऽनुकार्ये पारमार्थिकाः

nanu te vibhāvādayo 'nukārye pāramārthikāḥ

6.32.2.66

इह त्वनुकर्तरि न तथेति विशेषः

iha tvanukartari na tatheti viśeṣaḥ

6.32.2.67

अस्त्वेवम्

astvevam

6.32.2.68

किंतु ते हि विभावादयो ऽतत्कारणातत्कार्यातत्सहचाररूपा अपि काव्यशिक्षादिबलोपकल्पिताः कृत्रिमाः सन्तः किं कृत्रिमत्वेन सामाजिकैः गृह्यन्ते न

kiṃtu te hi vibhāvādayo 'tatkāraṇātatkāryātatsahacārarūpā api kāvyaśikṣādibalopakalpitāḥ kṛtrimāḥ santaḥ kiṃ kṛtrimatvena sāmājikaiḥ gṛhyante na

6.32.2.69

यदि गृह्यन्ते तदा तैः कथं रतेरवगतिः

yadi gṛhyante tadā taiḥ kathaṃ rateravagatiḥ

Nāṭyaśāstravivṛti