6.32.2.19

विभावाद्ययोगे स्थायिनो लिङ्गाभावेनावगत्यनुपपत्तेर् भावानां पूर्वम् अभिधेयताप्रसङ्गात् स्थितदशायां लक्षणान्तरवैयर्थ्यात् मन्दतरतममाध्यस्थ्याद्यानन्त्यापत्तेः हास्यरसे षोढात्वाभावप्राप्तेः कामावस्थासु दशस्वसंख्यरसभावादिप्रसङ्गात् शोकस्य प्रथमं तीव्रत्वं कालात्तनुमान्द्यदर्शनं क्रोधोत्साहरतीनाम् अमर्षस्थैर्यसेवाविपर्यये ह्रासदर्शनमिति विपर्ययस्य दृश्यमानत्वाच्च

vibhāvādyayoge sthāyino liṅgābhāvenāvagatyanupapatter bhāvānāṃ pūrvam abhidheyatāprasaṅgāt sthitadaśāyāṃ lakṣaṇāntaravaiyarthyāt mandataratamamādhyasthyādyānantyāpatteḥ hāsyarase ṣoḍhātvābhāvaprāpteḥ kāmāvasthāsu daśasvasaṃkhyarasabhāvādiprasaṅgāt śokasya prathamaṃ tīvratvaṃ kālāttanumāndyadarśanaṃ krodhotsāharatīnām amarṣasthairyasevāviparyaye hrāsadarśanamiti viparyayasya dṛśyamānatvācca

6.32.2.20

तस्माद्धेतुभिर् विभावाख्यैः कार्यैश्चानुभावात्मभिः सहचारिरूपैश्च व्यभिचारिभिः प्रयत्नार्जिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्यमानैर् अनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलतः प्रतीयमानः स्थायी भावो मुख्यरामादिगतस्थाय्यनुकरणरूपः

tasmāddhetubhir vibhāvākhyaiḥ kāryaiścānubhāvātmabhiḥ sahacārirūpaiśca vyabhicāribhiḥ prayatnārjitatayā kṛtrimairapi tathānabhimanyamānair anukartṛsthatvena liṅgabalataḥ pratīyamānaḥ sthāyī bhāvo mukhyarāmādigatasthāyyanukaraṇarūpaḥ

6.32.2.21

अनुकरणरूपत्वाद् एव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रसः

anukaraṇarūpatvād eva ca nāmāntareṇa vyapadiṣṭo rasaḥ

6.32.2.22

विभावा हि काव्यबलानुसंधेयाः

vibhāvā hi kāvyabalānusaṃdheyāḥ

6.32.2.23

अनुभावाः शिक्षातः

anubhāvāḥ śikṣātaḥ

6.32.2.24

व्यभिचारिणः कृत्रिमनिजानुभावार्जनबलात्

vyabhicāriṇaḥ kṛtrimanijānubhāvārjanabalāt

6.32.2.25

स्थायी तु काव्यबलादपि नानुसंधेयः

sthāyī tu kāvyabalādapi nānusaṃdheyaḥ

6.32.2.26

रतिः शोक इत्यादयो हि शब्दा रत्यादिकम् अभिधेयीकुर्वन्त्य् अभिधानत्वेन

ratiḥ śoka ityādayo hi śabdā ratyādikam abhidheyīkurvanty abhidhānatvena

6.32.2.27

न तु वाचिकाभिनयरूपतयावगमयन्ति

na tu vācikābhinayarūpatayāvagamayanti

6.32.2.28

न हि वागेव वाचिकम्

na hi vāgeva vācikam

6.32.2.29

अपि तु तया निर्वृत्तम्

api tu tayā nirvṛttam

6.32.2.30

अङ्गैरिवाङ्गिकम्

aṅgairivāṅgikam

6.32.2.31

तेन

tena

6.32.2.31.2

विवृद्धात्माप्यगाधोऽपि दुरन्तोऽपि महानपि

vivṛddhātmāpyagādho'pi duranto'pi mahānapi

6.32.2.31.3

बाडवेनेव जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते

bāḍaveneva jaladhiḥ śokaḥ krodhena pīyate

6.32.2.32

इति

iti

6.32.2.33

तथा शोकेन कृतः स्तम्भः तथा स्थितो योऽनवस्थिताक्रन्दैः

tathā śokena kṛtaḥ stambhaḥ tathā sthito yo'navasthitākrandaiḥ

6.32.2.33.2

हृदयस्फुटनभयार्तैर् अर्दितुम् अभ्यर्थ्यते

hṛdayasphuṭanabhayārtair arditum abhyarthyate

6.32.2.34

इत्येवमादौ न शोकोऽभिनेयः

ityevamādau na śoko'bhineyaḥ

6.32.2.35

अपि त्वभिधेयः

api tvabhidheyaḥ

Nāṭyaśāstravivṛti