4.24.2.3

वा सत्वे सर्वबीजं सर्वं रागदायि द्रव्यं संयोज्य निर्वाह्यं निर्वाहितं कुर्यात्

vā satve sarvabījaṃ sarvaṃ rāgadāyi dravyaṃ saṃyojya nirvāhyaṃ nirvāhitaṃ kuryāt

4.24.2.4

कुतः द्वन्द्वसंकरतः द्वन्द्वानां संकरो मेलापः सङ्करोऽवकर इत्यमरः

kutaḥ dvandvasaṃkarataḥ dvandvānāṃ saṃkaro melāpaḥ saṅkaro'vakara ityamaraḥ

4.24.2.5

निर्वाह्यं इति वह प्रापणे इत्यस्य रूपं

nirvāhyaṃ iti vaha prāpaṇe ityasya rūpaṃ

4.24.2.6

निरव्ययं निश्चयार्थं निर्निश्चयनिषेधयोः

niravyayaṃ niścayārthaṃ nirniścayaniṣedhayoḥ

4.25.2.1

अथ रसचारणे ज्ञेयमाह अभ्रकेत्यादि

atha rasacāraṇe jñeyamāha abhraketyādi

4.25.2.2

यो वादी रसकर्ता आदौ प्रथमं अभ्रचारणं न जानाति यथा रसोऽभ्रकं चरति ग्रसति पुनः तत्पश्चात् गर्भद्रुतिचारणं यद्रसगर्भे द्रुतं द्रवरूपं तिष्ठत्यभ्रादिकं तस्य चारणं ग्रसनं पुनरन्ते हेम्नः स्वर्णस्य चारणं ग्रसनं न जानाति स वृथैव मिथ्यैव अर्थक्षयं धननाशं कुरुते कार्यसिद्धेरभावात्

yo vādī rasakartā ādau prathamaṃ abhracāraṇaṃ na jānāti yathā raso'bhrakaṃ carati grasati punaḥ tatpaścāt garbhadruticāraṇaṃ yadrasagarbhe drutaṃ dravarūpaṃ tiṣṭhatyabhrādikaṃ tasya cāraṇaṃ grasanaṃ punarante hemnaḥ svarṇasya cāraṇaṃ grasanaṃ na jānāti sa vṛthaiva mithyaiva arthakṣayaṃ dhananāśaṃ kurute kāryasiddherabhāvāt

4.25.2.3

सर्वज्ञ एव रसक्रियायां प्रवर्तेतेति भावः

sarvajña eva rasakriyāyāṃ pravarteteti bhāvaḥ

4.26.2.1

ग्रासरहस्यमाह गगनेत्यादि

grāsarahasyamāha gaganetyādi

4.26.2.2

अहं श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादाचार्यः एकमद्वितीयं गगनग्रासरहस्यं अभ्रककवलने ग्रासकौतुकं वक्ष्यामि कथयामि

ahaṃ śrīmadgovindabhagavatpūjyapādācāryaḥ ekamadvitīyaṃ gaganagrāsarahasyaṃ abhrakakavalane grāsakautukaṃ vakṣyāmi kathayāmi

4.26.2.3

कस्मात् घनार्कसंयोगात् घनं अभ्रकसत्वं अर्कस्ताम्रं एतयोः संयोगः तस्मात् उभयसत्वकृतखोटं चार्यम्

kasmāt ghanārkasaṃyogāt ghanaṃ abhrakasatvaṃ arkastāmraṃ etayoḥ saṃyogaḥ tasmāt ubhayasatvakṛtakhoṭaṃ cāryam

4.26.2.4

अथशब्दः पक्षान्तरसूचकः

athaśabdaḥ pakṣāntarasūcakaḥ

4.26.2.5

अभ्रसत्वस्य यस्य धातो रूपं तेन सह यस्य धातोर्वा संयोगो भवति द्वन्द्वभावात् सङ्करतः तत्संयुक्तमभिधानं भवति यथा शुल्वाभ्रं नागाभ्रं वङ्गाभ्रं माक्षिकाभ्रं हेमाभ्रम् इति एवं सर्वत्र संयोगान्नामनिष्पत्तिः

abhrasatvasya yasya dhāto rūpaṃ tena saha yasya dhātorvā saṃyogo bhavati dvandvabhāvāt saṅkarataḥ tatsaṃyuktamabhidhānaṃ bhavati yathā śulvābhraṃ nāgābhraṃ vaṅgābhraṃ mākṣikābhraṃ hemābhram iti evaṃ sarvatra saṃyogānnāmaniṣpattiḥ

4.26.2.6

ग्रस्तस्य द्रावणं गर्भे गर्भद्रुतिरुदाहृता बहिरेव द्रवीकृत्य घनसत्वादिकं खलु

grastasya drāvaṇaṃ garbhe garbhadrutirudāhṛtā bahireva dravīkṛtya ghanasatvādikaṃ khalu

4.26.2.6.2

जारणाय रसेन्द्रस्य सा बाह्यद्रुतिरुच्यते

jāraṇāya rasendrasya sā bāhyadrutirucyate

5.1.2.1

वाचो मरीचिभिस्तप्तं तोषय जनकैरवम्

vāco marīcibhistaptaṃ toṣaya janakairavam

5.1.2.1.2

कुमुदानि च कासारोद्वर्तीनि चिरभासया

kumudāni ca kāsārodvartīni cirabhāsayā

5.1.2.2

अथ गर्भद्रुतिबाह्यद्रुतिप्रशंसनमाह यदीत्यादि

atha garbhadrutibāhyadrutipraśaṃsanamāha yadītyādi

5.1.2.3

यदि चेद् घनसत्वम् अभ्रसत्वं गर्भे पारदस्यान्तर्न पतति द्रवत्वं नाप्नोति वा बीजानि शुल्बाभ्रादीनि पारदस्योदरे नो द्रवन्ति न रसरूपा भवन्ति च पुनः बाह्यद्रुतिर् न युज्यते चेदेवं न स्यात्तर्हि इह अस्यां क्रियायां प्राप्तायां सत्यां सूतो रसः कथं बध्यते अन्यथा न कोऽप्युपायः

yadi ced ghanasatvam abhrasatvaṃ garbhe pāradasyāntarna patati dravatvaṃ nāpnoti vā bījāni śulbābhrādīni pāradasyodare no dravanti na rasarūpā bhavanti ca punaḥ bāhyadrutir na yujyate cedevaṃ na syāttarhi iha asyāṃ kriyāyāṃ prāptāyāṃ satyāṃ sūto rasaḥ kathaṃ badhyate anyathā na ko'pyupāyaḥ

5.2.2.1

गर्भद्रुतेराधिक्यं दर्शयन्नाह गर्भेत्यादि

garbhadruterādhikyaṃ darśayannāha garbhetyādi

5.2.2.2

चीर्णो ऽपि ग्रासः चारणतां प्राप्तो ऽपि कवलः यदि गर्भद्रुत्या रहितो भवेत् रसस्योदरे रसरूपकरणवर्जितो भवेत् तदा एकतां न याति रसरूपो न भवति

cīrṇo 'pi grāsaḥ cāraṇatāṃ prāpto 'pi kavalaḥ yadi garbhadrutyā rahito bhavet rasasyodare rasarūpakaraṇavarjito bhavet tadā ekatāṃ na yāti rasarūpo na bhavati

Mugdhāvabodhinī