11.27.2.1

वक्तुमिच्छा विवक्षा यत्नः संरम्भः तौ पूर्वौ यस्य तेन

vaktumicchā vivakṣā yatnaḥ saṃrambhaḥ tau pūrvau yasya tena

11.27.2.1.2

कोष्ठस्य व्योम्न आन्तरस्याकाशस्य गुणरूपो यः शब्दस्तस्य येन वागिन्द्रियसचिवेन विवक्षायत्नपूर्वेण विभज्य वैचित्र्यं क्रियते सो ऽस्मिन्देहे उदानशब्दात् ज्ञेयः

koṣṭhasya vyomna āntarasyākāśasya guṇarūpo yaḥ śabdastasya yena vāgindriyasacivena vivakṣāyatnapūrveṇa vibhajya vaicitryaṃ kriyate so 'smindehe udānaśabdāt jñeyaḥ

11.27.2.1.3

यस्य च वायोः प्राणादेर्यत्स्थानं धारणे सति जयश्च तज्जयात् फलं तदेतद्वक्तव्यशेषभूतं भगवता प्रकरणान्तरेण योगपादाख्येनादिष्टम्

yasya ca vāyoḥ prāṇāderyatsthānaṃ dhāraṇe sati jayaśca tajjayāt phalaṃ tadetadvaktavyaśeṣabhūtaṃ bhagavatā prakaraṇāntareṇa yogapādākhyenādiṣṭam

12.1.2.1

अथानन्तरं शेषभूतस्यार्थस्य तन्मात्रेन्द्रियादेः सिद्ध्यर्थमस्याहङ्कारस्य अत एवेति अहङ्कारादेव स भगवान् अनन्तरप्रकरणान्ते पतिशब्देनोक्तो यः स मायागर्भाधिकारिणाम् अनन्तादीनामीशानां शक्तिगस्तदभिव्यक्तशक्तिः सत्त्वरजस्तमोबहुलान् त्रीन् स्कन्धान्निश्चकर्ष निष्कृष्टवान् अविभिन्नमहङ्कारमाविर्भाव्य त्रिधा व्यभजदित्यर्थः

athānantaraṃ śeṣabhūtasyārthasya tanmātrendriyādeḥ siddhyarthamasyāhaṅkārasya ata eveti ahaṅkārādeva sa bhagavān anantaraprakaraṇānte patiśabdenokto yaḥ sa māyāgarbhādhikāriṇām anantādīnāmīśānāṃ śaktigastadabhivyaktaśaktiḥ sattvarajastamobahulān trīn skandhānniścakarṣa niṣkṛṣṭavān avibhinnamahaṅkāramāvirbhāvya tridhā vyabhajadityarthaḥ

12.1.2.2

तदेव त्रैविध्यमाह

tadeva traividhyamāha

12.2.2.1

तैजसवैकारिकभूतादिकसंज्ञकेभ्यस् तेभ्योऽहङ्कारस्कन्धेभ्यो देवा बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियाख्याः समात्रकास् तन्मात्रसहिताः तन्मात्रेभ्यश्च भूतपञ्चकमभिव्यक्तमिति शेषः

taijasavaikārikabhūtādikasaṃjñakebhyas tebhyo'haṅkāraskandhebhyo devā buddhīndriyakarmendriyākhyāḥ samātrakās tanmātrasahitāḥ tanmātrebhyaśca bhūtapañcakamabhivyaktamiti śeṣaḥ

12.2.2.2

अथ कुतः किमभिव्यक्तम्

atha kutaḥ kimabhivyaktam

12.2.2.3

आह

āha

12.3.2.1

श्रोत्रादिबुद्धीन्द्रियपञ्चकस्य मनसश्च प्रबोधवत्त्वात् प्रकाशान्वयोऽस्ति अतः सात्त्विका एते देवाः

śrotrādibuddhīndriyapañcakasya manasaśca prabodhavattvāt prakāśānvayo'sti ataḥ sāttvikā ete devāḥ

12.3.2.2

स च सात्त्विक एव

sa ca sāttvika eva

12.3.2.3

तत्प्रकृतिरहङ्कारस्कन्धस्तैजसो नाम ज्ञेयः

tatprakṛtirahaṅkāraskandhastaijaso nāma jñeyaḥ

12.4.2.1

वाक्पाणिपादपायूपस्थाः पञ्च राजसा देवाः

vākpāṇipādapāyūpasthāḥ pañca rājasā devāḥ

12.4.2.2

तेषां कर्मान्वयात् कर्मेन्द्रियत्वात् रजोबहुलो वैकारिकाख्योऽहङ्कारस्कन्धः प्रकृतिभूतः

teṣāṃ karmānvayāt karmendriyatvāt rajobahulo vaikārikākhyo'haṅkāraskandhaḥ prakṛtibhūtaḥ

12.5.2.1

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धा अविशिष्टगुणा अनभिव्यक्तविशेषत्वेन तावन्मात्रपदे भूतप्रकृतित्वरूपे योजितास्तन्मात्राशब्देन ज्ञेयाः

śabdasparśarūparasagandhā aviśiṣṭaguṇā anabhivyaktaviśeṣatvena tāvanmātrapade bhūtaprakṛtitvarūpe yojitāstanmātrāśabdena jñeyāḥ

12.5.2.2

तावत्यश्च मात्रास्तन्मात्रा इति स्त्रीलिङ्गोऽयमिह तन्मात्राशब्दः

tāvatyaśca mātrāstanmātrā iti strīliṅgo'yamiha tanmātrāśabdaḥ

12.5.2.3

गुणाविशिष्टत्वं चैतासामित्थम् यथा पृथिव्यां खटखटादिरूपः शब्दः स्पर्शश्च शीतोष्णः रूपमपि अनेकविधं शुक्लादि षड्विधश्च रसो गन्धश्च सुरभ्यसुरभिरूपोऽस्ति

guṇāviśiṣṭatvaṃ caitāsāmittham yathā pṛthivyāṃ khaṭakhaṭādirūpaḥ śabdaḥ sparśaśca śītoṣṇaḥ rūpamapi anekavidhaṃ śuklādi ṣaḍvidhaśca raso gandhaśca surabhyasurabhirūpo'sti

12.5.2.4

नैवं तत्कारणभूतपृथिवीतन्मात्रावस्थिता विशेषा उपलभ्यन्ते अपितु अविशिष्टगुणपञ्चकमात्रं पृथिवीतन्मात्रमेव मन्यते

naivaṃ tatkāraṇabhūtapṛthivītanmātrāvasthitā viśeṣā upalabhyante apitu aviśiṣṭaguṇapañcakamātraṃ pṛthivītanmātrameva manyate

12.5.2.5

एताश्च तन्मात्राः

etāśca tanmātrāḥ

12.6.1.1

प्रकाशकृत् सात्त्विको बुद्धीन्द्रियमनोलक्षणो यो वर्गः यश्च कर्मकृत् राजसत्त्वाद्व्यापारप्रवृत्तः कर्मेन्द्रियवर्गः ताभ्यां वर्गाभ्यां वैलक्षण्यं वैसादृश्यं यस्मादेतासां तन्मात्राणामतस्तमोभवा एताः

prakāśakṛt sāttviko buddhīndriyamanolakṣaṇo yo vargaḥ yaśca karmakṛt rājasattvādvyāpārapravṛttaḥ karmendriyavargaḥ tābhyāṃ vargābhyāṃ vailakṣaṇyaṃ vaisādṛśyaṃ yasmādetāsāṃ tanmātrāṇāmatastamobhavā etāḥ

12.6.2.1

एषु चाहङ्कारस्कन्धेषु मध्याद्योऽयं भूतादिरहङ्कारस्कन्धः स यस्मात्प्रकाश्यः तत्कार्यस्य तन्मात्रात्मनो मनोबुद्धिभ्यां बुद्धीन्द्रियैश्च योगिभिर् उपलभ्यत्वात् ततोऽयं तामसो विज्ञेयः

eṣu cāhaṅkāraskandheṣu madhyādyo'yaṃ bhūtādirahaṅkāraskandhaḥ sa yasmātprakāśyaḥ tatkāryasya tanmātrātmano manobuddhibhyāṃ buddhīndriyaiśca yogibhir upalabhyatvāt tato'yaṃ tāmaso vijñeyaḥ

Mṛgendraṭīkā