11.20.2.1

अव्यक्ताद्व्यक्तं गुणतत्त्वं व्यक्तान्तरं तत्कार्यं बुद्धिः तस्याः सकाशादहङ्कारः चित आत्मनः संरम्भवृत्त्यन्तःकरणमुपपद्यते यद्व्यापाराच्छारीराः शरीरान्तश्चराः पञ्च वायवश्चेष्टन्ते स्वं स्वं व्यापारं विदधति

avyaktādvyaktaṃ guṇatattvaṃ vyaktāntaraṃ tatkāryaṃ buddhiḥ tasyāḥ sakāśādahaṅkāraḥ cita ātmanaḥ saṃrambhavṛttyantaḥkaraṇamupapadyate yadvyāpārācchārīrāḥ śarīrāntaścarāḥ pañca vāyavaśceṣṭante svaṃ svaṃ vyāpāraṃ vidadhati

11.20.2.2

के त इत्याह

ke ta ityāha

11.21.1.1

प्राणापानादयो ये पञ्च वायवस्ते वृत्तेर्व्यापारभेदाद्भिन्नाः

prāṇāpānādayo ye pañca vāyavaste vṛttervyāpārabhedādbhinnāḥ

11.21.1.2

नत्वेषां वास्तवो भेदः वायुरूपत्वाविशेषात्

natveṣāṃ vāstavo bhedaḥ vāyurūpatvāviśeṣāt

11.21.1.3

अथैषामेव व्यापारभेदं वक्ति

athaiṣāmeva vyāpārabhedaṃ vakti

11.21.2.1

तत्र का प्राणस्य वृत्तिरित्याह

tatra kā prāṇasya vṛttirityāha

11.23.2.1

प्रकर्षेण नयनं प्रणयनम्

prakarṣeṇa nayanaṃ praṇayanam

11.23.2.1.2

कोष्ठस्थस्य वायोर्बाह्यद्वादशान्तं यावद् यत्प्रापणं सैषा प्राणस्य वृत्तिर्व्यापारः

koṣṭhasthasya vāyorbāhyadvādaśāntaṃ yāvad yatprāpaṇaṃ saiṣā prāṇasya vṛttirvyāpāraḥ

11.23.2.2

एतच्च व्यापारतो निर्वचनम्

etacca vyāpārato nirvacanam

11.23.2.3

फलतस्तूच्यते यत्तज्जीवनं नाम सा प्राणस्यैव वृत्तिः अयमाशयः प्रणयनात् प्राण इति निरुक्तदृशा व्यापारेण प्राणशब्दो लक्षितः प्रकर्षेण अननं प्राणनं जीवनं ततोऽपि प्राण इत्युच्यत इति फलविषयमस्य निर्वचनम्

phalatastūcyate yattajjīvanaṃ nāma sā prāṇasyaiva vṛttiḥ ayamāśayaḥ praṇayanāt prāṇa iti niruktadṛśā vyāpāreṇa prāṇaśabdo lakṣitaḥ prakarṣeṇa ananaṃ prāṇanaṃ jīvanaṃ tato'pi prāṇa ityucyata iti phalaviṣayamasya nirvacanam

11.23.2.4

फलतस्तूच्यते यत्तत्पुरुषाणामूहं मार्गयमाणा अन्धेव मतिर्भ्रमति स प्राणस्यैव व्यापारः

phalatastūcyate yattatpuruṣāṇāmūhaṃ mārgayamāṇā andheva matirbhramati sa prāṇasyaiva vyāpāraḥ

11.23.2.5

ऊहो विमर्शात्मकस्तर्कः तत्रास्या धियः प्राणे नैव प्रेरणं क्रियते

ūho vimarśātmakastarkaḥ tatrāsyā dhiyaḥ prāṇe naiva preraṇaṃ kriyate

11.23.2.6

प्राणरथाधिरूढा हि सा संविद् विमृशति

prāṇarathādhirūḍhā hi sā saṃvid vimṛśati

11.23.2.7

प्राणो वा बलं तद्योगात्प्राण उच्यते

prāṇo vā balaṃ tadyogātprāṇa ucyate

11.23.2.8

तस्माच्चिति चैतन्ये आतिवाहिके कलादिक्षित्यन्ते तत्त्वशरीरे शक्तौ च बलात्मिकायां कलासु च सोमसूर्याद्यात्मिकासु प्राणशब्दो ज्ञेयः

tasmācciti caitanye ātivāhike kalādikṣityante tattvaśarīre śaktau ca balātmikāyāṃ kalāsu ca somasūryādyātmikāsu prāṇaśabdo jñeyaḥ

11.23.2.9

अपानस्य वृत्तिमाह

apānasya vṛttimāha

11.24.2.1

अपनयनमधःप्रापणं भुक्तपीतविण्मूत्ररेतसां यत् करोति अतस्तत्त्वज्ञैरपानाख्ययोक्तः

apanayanamadhaḥprāpaṇaṃ bhuktapītaviṇmūtraretasāṃ yat karoti atastattvajñairapānākhyayoktaḥ

11.24.2.2

अथ समानव्यानयोर् व्यापारोक्तिः

atha samānavyānayor vyāpāroktiḥ

11.25.2.1

अन्नपानस्य सर्वत्र साम्येन नियमनात्समानस्य समानत्वं देहस्य विनमनाद्व्यानस्य व्यानता

annapānasya sarvatra sāmyena niyamanātsamānasya samānatvaṃ dehasya vinamanādvyānasya vyānatā

11.25.2.2

उदानस्य वृत्तिरुच्यते

udānasya vṛttirucyate

Mṛgendraṭīkā