11.12.2.3

नुर् इति पशुत्वयोगिनो भोक्तुः पुंसः

nur iti paśutvayogino bhoktuḥ puṃsaḥ

11.12.2.4

यदुक्तं प्राक्

yaduktaṃ prāk

11.12.2.4.2

भोगभूमिषु ना भुङ्क्ते भोगान् कालानुवर्तिनः

bhogabhūmiṣu nā bhuṅkte bhogān kālānuvartinaḥ

11.12.2.5

इति

iti

11.12.2.6

तस्य नुः पुंसः श्रोत्रदृगादि पाणिपादादि च भवत्पक्षे भिन्नार्थम् अस्तु एकविषयं मा

tasya nuḥ puṃsaḥ śrotradṛgādi pāṇipādādi ca bhavatpakṣe bhinnārtham astu ekaviṣayaṃ mā

11.12.2.7

ननु केनोक्तं श्रोत्रदृगादेर् एकविषयत्वं नहि श्रोत्रग्राह्यमर्थं दृक् गृह्णाति पाणिकार्यं वा पादः करोति पृथगर्थत्वेनैषां प्रातिस्विकस्वरूपत्वात्

nanu kenoktaṃ śrotradṛgāder ekaviṣayatvaṃ nahi śrotragrāhyamarthaṃ dṛk gṛhṇāti pāṇikāryaṃ vā pādaḥ karoti pṛthagarthatvenaiṣāṃ prātisvikasvarūpatvāt

11.12.2.8

सत्यं किंतु भोगैकसाधनत्वविवक्षयैवम् उक्तम्

satyaṃ kiṃtu bhogaikasādhanatvavivakṣayaivam uktam

11.12.2.9

तथाहि भोक्तुः पुंसः आम्रादिसौरभानुभवतस् तदन्वेषणोद्यमः ततश्चाम्राः सन्तीति श्रवणात् तत्र प्रवर्तनं दृशा तद्दर्शनं रसनेन चास्वादनम् इत्येकविनियोगित्वम् इन्द्रियाणाम् अनुमानम् अपि भवत्पक्षे न युक्तम् अभ्युपगन्तुम् आनर्थक्यभयात्

tathāhi bhoktuḥ puṃsaḥ āmrādisaurabhānubhavatas tadanveṣaṇodyamaḥ tataścāmrāḥ santīti śravaṇāt tatra pravartanaṃ dṛśā taddarśanaṃ rasanena cāsvādanam ityekaviniyogitvam indriyāṇām anumānam api bhavatpakṣe na yuktam abhyupagantum ānarthakyabhayāt

11.12.2.10

ततश्च भिन्नार्थमेव श्रोत्रदृगादि पाणिपादादि च युष्मद्दृशा भवतु पुंभोगकार्यहेतुत्वे नाभिन्नविषयमपि भिन्नफलम् अस्त्वित्यर्थः

tataśca bhinnārthameva śrotradṛgādi pāṇipādādi ca yuṣmaddṛśā bhavatu puṃbhogakāryahetutve nābhinnaviṣayamapi bhinnaphalam astvityarthaḥ

11.12.2.11

न चैवम् इत्थम्

na caivam ittham

11.12.2.12

तृतीयम् अपि पराशङ्काप्रकारं परिहृत्य पराभिमतम् एकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योर् निराकर्तुम् आह

tṛtīyam api parāśaṅkāprakāraṃ parihṛtya parābhimatam ekaviniyogitvaṃ vidyābuddhyor nirākartum āha

11.13.2.1

नच विद्याया बुद्धेश्चैकार्थविनियोगित्वं भिन्नविषयत्वात्

naca vidyāyā buddheścaikārthaviniyogitvaṃ bhinnaviṣayatvāt

11.13.2.2

विनियोगान्तरं च तद् द्वारं मुखं यस्याः सा मुखान्तरेणान्येन विनियोगेन प्रवृत्ता अनेकसाध्यता न दुष्टा यथा इन्धनोदकदर्व्याद्यनेकसाधनसाध्यायाः पाकक्रियायाः पृथक्प्रयोजनत्वे सति भिन्नकारकाभ्युपगमे न किंचिद् अपकृष्यते

viniyogāntaraṃ ca tad dvāraṃ mukhaṃ yasyāḥ sā mukhāntareṇānyena viniyogena pravṛttā anekasādhyatā na duṣṭā yathā indhanodakadarvyādyanekasādhanasādhyāyāḥ pākakriyāyāḥ pṛthakprayojanatve sati bhinnakārakābhyupagame na kiṃcid apakṛṣyate

11.13.2.3

अथ किं तद्भिन्नविषयत्वं विद्याबुद्ध्योरित्याह

atha kiṃ tadbhinnaviṣayatvaṃ vidyābuddhyorityāha

11.15.1.1

विद्या तावत् व्यक्ताणुचिच्छक्तिः व्यक्ता उद्दीपिता अणोश् चिच्छक्तिर् यया एतावदेवास्याः करणीयम्

vidyā tāvat vyaktāṇucicchaktiḥ vyaktā uddīpitā aṇoś cicchaktir yayā etāvadevāsyāḥ karaṇīyam

11.15.1.2

ततस्तु नुन्नं प्रेरितमवधानेन नियोजितम् अक्षेशं मनो येषां तानि तथाविधानि यान्यक्षाणीन्द्रियाणि तद्गोचरांस् तद्विषयान् स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्येति पुंसा प्रकर्षेण युक्तस्य साक्षात्स्वात्मन्येवोपकारकत्वेन स्थितस्यास्यैव विद्याख्यस्य करणस्य बुद्धिर्यतः कर्मतामेति ग्राह्यत्वम् आगच्छति तेनेतरा विद्या अतो दूरं भिन्ना

tatastu nunnaṃ preritamavadhānena niyojitam akṣeśaṃ mano yeṣāṃ tāni tathāvidhāni yānyakṣāṇīndriyāṇi tadgocarāṃs tadviṣayān svīkṛtya puṃsprayuktasyeti puṃsā prakarṣeṇa yuktasya sākṣātsvātmanyevopakārakatvena sthitasyāsyaiva vidyākhyasya karaṇasya buddhiryataḥ karmatāmeti grāhyatvam āgacchati tenetarā vidyā ato dūraṃ bhinnā

11.15.1.3

तदियता विद्यावैधर्म्यं निराकृत्य अथ द्वितीयचोद्यस्य निरासः

tadiyatā vidyāvaidharmyaṃ nirākṛtya atha dvitīyacodyasya nirāsaḥ

11.15.2.1

रागो न बुद्धिगुणोऽवैराग्यलक्षणः

rāgo na buddhiguṇo'vairāgyalakṣaṇaḥ

11.15.2.2

कुत इत्याह तद्विधर्मतः तस्मादागमोक्ताद्रागात् गौणस्य वैधर्म्यं यतः

kuta ityāha tadvidharmataḥ tasmādāgamoktādrāgāt gauṇasya vaidharmyaṃ yataḥ

11.15.2.3

लुप्तभावप्रत्ययो विधर्मशब्दः

luptabhāvapratyayo vidharmaśabdaḥ

Mṛgendraṭīkā