11.9.2.4

अथैतत्प्रतिक्षेपः

athaitatpratikṣepaḥ

11.10.2.1

बोधव्यञ्जकविद्याख्यं तत्त्वं बुद्ध्यात्मकव्यञ्जकान्तरसद्भावे सति यद्यनर्थकं तर्हि भवतो ऽपि कापिलस्य मनैन्द्रियलक्षणार्थसद्भावे बुद्धिर् अप्यनर्थिका

bodhavyañjakavidyākhyaṃ tattvaṃ buddhyātmakavyañjakāntarasadbhāve sati yadyanarthakaṃ tarhi bhavato 'pi kāpilasya manaindriyalakṣaṇārthasadbhāve buddhir apyanarthikā

11.10.2.2

तथाहि रूपादिग्राहकचक्षुरादिकरणावधातरि मनसि व्यञ्जकान्तरेण बुद्ध्याख्येन किं प्रयोजनं मनोऽधिष्ठितैर् इन्द्रियैर् एव तत्तत्कार्यसिद्धेः

tathāhi rūpādigrāhakacakṣurādikaraṇāvadhātari manasi vyañjakāntareṇa buddhyākhyena kiṃ prayojanaṃ mano'dhiṣṭhitair indriyair eva tattatkāryasiddheḥ

11.11.2.1

अथ प्रोक्तवद्बुद्धेर् अप्यानर्थक्यप्रसङ्गतया व्यञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकस्यानर्थक्यं प्रसज्यत इत्येवं न पर्यनुयुज्यते किंतु करणत्वविवक्षयैवं केचिद्ब्रुवते चोद्यं कुर्वन्ति यदुत बुद्ध्याख्ये करणे सत्यपि किं विद्याभिधानेन करणेन

atha proktavadbuddher apyānarthakyaprasaṅgatayā vyañjakāntarasadbhāve vyañjakasyānarthakyaṃ prasajyata ityevaṃ na paryanuyujyate kiṃtu karaṇatvavivakṣayaivaṃ kecidbruvate codyaṃ kurvanti yaduta buddhyākhye karaṇe satyapi kiṃ vidyābhidhānena karaṇena

11.11.2.2

यथोक्तम्

yathoktam

11.11.2.2.2

सा विद्या तत्परं करणम्

sā vidyā tatparaṃ karaṇam

11.11.2.3

इति

iti

11.11.2.4

इहाप्युक्तम्

ihāpyuktam

11.11.2.4.2

तत्त्वं विद्याख्यम् असृजत् करणं परमात्मनः

tattvaṃ vidyākhyam asṛjat karaṇaṃ paramātmanaḥ

11.11.2.5

इति

iti

11.11.2.6

सो ऽप्ययं पक्षो मनःषष्ठैर् बुद्धीन्द्रियैर् अनैकान्तिकः

so 'pyayaṃ pakṣo manaḥṣaṣṭhair buddhīndriyair anaikāntikaḥ

11.11.2.7

तथाहि बुद्धीन्द्रियपञ्चकस्य स्वस्वविषयग्रहणक्रियायां करणस्य सतः षष्ठेन मनसा करणान्तरेणाङ्गीक्रियमाणेनानैकान्तिकीकृतम् एतत् यत्करणान्तरसद्भावे करणानर्थक्यम्

tathāhi buddhīndriyapañcakasya svasvaviṣayagrahaṇakriyāyāṃ karaṇasya sataḥ ṣaṣṭhena manasā karaṇāntareṇāṅgīkriyamāṇenānaikāntikīkṛtam etat yatkaraṇāntarasadbhāve karaṇānarthakyam

11.11.2.8

प्रत्युत करणान्तरापेक्षस्य कासुचित्क्रियासूपलम्भः

pratyuta karaṇāntarāpekṣasya kāsucitkriyāsūpalambhaḥ

11.11.2.9

उक्तं च श्रीमत्पराख्ये

uktaṃ ca śrīmatparākhye

11.11.2.9.2

करणं करणापेक्षम्

karaṇaṃ karaṇāpekṣam

11.11.2.10

इति

iti

11.11.2.11

यथा चैषां श्रोत्रादीनां पञ्चानां मनःषष्ठत्वं करणत्वे सामान्ये ऽप्यात्मवादिभिर् इष्टं तथा बुद्धौ सत्यामपि तद्ग्राहिका विद्या सेत्स्यतीति न कश्चिद् दोषः

yathā caiṣāṃ śrotrādīnāṃ pañcānāṃ manaḥṣaṣṭhatvaṃ karaṇatve sāmānye 'pyātmavādibhir iṣṭaṃ tathā buddhau satyāmapi tadgrāhikā vidyā setsyatīti na kaścid doṣaḥ

11.11.2.12

एवं च पक्षद्वयेनाशङ्कितं चोद्यं समर्थ्य पक्षान्तरेणाप्याशङ्कमानस् तद्दूषणायाह

evaṃ ca pakṣadvayenāśaṅkitaṃ codyaṃ samarthya pakṣāntareṇāpyāśaṅkamānas taddūṣaṇāyāha

11.12.2.1

नन्वेकस्मिन् विषये विनियोगोऽस्ति यस्य स पदार्थ एकोऽन्यस्य एकविनियोगित्वे सत्यतिरिच्यते अधिकीभवति ध्वान्तध्वंसक्षममण्यालोकसम्भव इव दीपः

nanvekasmin viṣaye viniyogo'sti yasya sa padārtha eko'nyasya ekaviniyogitve satyatiricyate adhikībhavati dhvāntadhvaṃsakṣamamaṇyālokasambhava iva dīpaḥ

11.12.2.2

ततश्च सुखदुःखमोहात्मकपुंभोगसाधनत्वं बुद्धेर् एव पर्याप्तम् अतस् तदर्थम् इष्यमाणायाः पुनर् अपि विद्याया आनर्थक्यम् इत्याशङ्क्यैतन्निरासः श्रोत्रदृक्पाणिपादादीति तत इति एवम् अभ्युपगमात् एकविनियोगित्वे सत्येकस्यातिरेकत्वाङ्गीकरणे सतीत्यर्थः

tataśca sukhaduḥkhamohātmakapuṃbhogasādhanatvaṃ buddher eva paryāptam atas tadartham iṣyamāṇāyāḥ punar api vidyāyā ānarthakyam ityāśaṅkyaitannirāsaḥ śrotradṛkpāṇipādādīti tata iti evam abhyupagamāt ekaviniyogitve satyekasyātirekatvāṅgīkaraṇe satītyarthaḥ

Mṛgendraṭīkā