9.21.1.6

तदेवं प्रकृते किं सिद्धम् इत्याह

tadevaṃ prakṛte kiṃ siddham ityāha

9.21.3.1

यद्वत् कटाद्याच्छन्नस्य पटादेर् वस्तुनस् तदाच्छादकापनयान् नाविद्यमानस्य व्यक्तिः क्रियते अपि तु सदेव पटादि व्यज्यते एवम् उपसंहारकाले शक्त्यात्मना लीनं कलादि कार्यम् अहर्मुखे ग्रन्थितः ग्रन्थितत्त्वाद् अनन्तेशव्यापारेणाभिव्यज्यत इति मायाख्यपरमकारणसिद्धिः

yadvat kaṭādyācchannasya paṭāder vastunas tadācchādakāpanayān nāvidyamānasya vyaktiḥ kriyate api tu sadeva paṭādi vyajyate evam upasaṃhārakāle śaktyātmanā līnaṃ kalādi kāryam aharmukhe granthitaḥ granthitattvād ananteśavyāpāreṇābhivyajyata iti māyākhyaparamakāraṇasiddhiḥ

10.1.2.1

मायातत्त्वात्प्रथमतः कलाभिधेययोः कलानियत्योः कालस्य नृशब्देनोक्तस्य पुंसश्च पुंस्प्रत्ययहेतोस् तत्त्वविशेषस्याभिव्यक्तिः कलातत्त्वात् तु विद्यारागाव्यक्तानां मातृशब्देन च प्रकृतिर् अव्यक्ताख्या तत्सकाशाद् गुणाः तेभ्यो बुद्धिः तस्या अहंकारः तस्मात्तैजसाद्बुद्धीन्द्रियाणि मनश्च वैकारिकात् कर्मेन्द्रियाणि भूतादिसंज्ञात् मात्राशब्देनोद्दिष्टानि तन्मात्राणि तेभ्यो भूतानीत्यस्माद् अनुक्रमाद् एतद् ग्रन्थितत्त्वतो ऽभिव्यङ्ग्यम्

māyātattvātprathamataḥ kalābhidheyayoḥ kalāniyatyoḥ kālasya nṛśabdenoktasya puṃsaśca puṃspratyayahetos tattvaviśeṣasyābhivyaktiḥ kalātattvāt tu vidyārāgāvyaktānāṃ mātṛśabdena ca prakṛtir avyaktākhyā tatsakāśād guṇāḥ tebhyo buddhiḥ tasyā ahaṃkāraḥ tasmāttaijasādbuddhīndriyāṇi manaśca vaikārikāt karmendriyāṇi bhūtādisaṃjñāt mātrāśabdenoddiṣṭāni tanmātrāṇi tebhyo bhūtānītyasmād anukramād etad granthitattvato 'bhivyaṅgyam

10.2.2.1

अशुद्धाध्वन्यधिकृतो ऽनन्तेशनाथ आत्मनां देहादिक्ﾱप्त्यै ग्रन्थितत्त्वात् यत् साक्षाद् अव्यवधानेन कलादिकार्यं व्यनक्ति यच्च पदान्तरात् स्थानान्तरात् कलादेर् विद्यारागादि व्यनक्ति तद् यस्मात् कारणाद् अभिव्यक्तं पदार्थं येन वा प्रकारेण युनक्ति देहादिसिद्धौ योजयति तत्तादृग् इदानीं कथ्यते

aśuddhādhvanyadhikṛto 'nanteśanātha ātmanāṃ dehādikﾱptyai granthitattvāt yat sākṣād avyavadhānena kalādikāryaṃ vyanakti yacca padāntarāt sthānāntarāt kalāder vidyārāgādi vyanakti tad yasmāt kāraṇād abhivyaktaṃ padārthaṃ yena vā prakāreṇa yunakti dehādisiddhau yojayati tattādṛg idānīṃ kathyate

10.4.2.1

अणोर् आत्मनः शिवशक्तिवद्यद्यपि नित्या व्यापिका च कर्तृशक्तिर् मुक्तौ तथाविधत्वसंश्रवणात् तथाप्यनादिमलावृतत्वात् करणीयेष्वर्थेषु न निरनुग्रहा सा आभाति

aṇor ātmanaḥ śivaśaktivadyadyapi nityā vyāpikā ca kartṛśaktir muktau tathāvidhatvasaṃśravaṇāt tathāpyanādimalāvṛtatvāt karaṇīyeṣvartheṣu na niranugrahā sā ābhāti

10.4.2.2

तस्या अनुग्राहकं समर्थकं कलाख्यं तत्त्वं हरति भोगमुक्त्यर्थम् अधोवर्तिनो ऽणून् इति हरो ऽनन्तेशः मायां विक्षोभ्य प्रसवोन्मुखीं कृत्वा कुरुते अभिव्यनक्तीत्यर्थः

tasyā anugrāhakaṃ samarthakaṃ kalākhyaṃ tattvaṃ harati bhogamuktyartham adhovartino 'ṇūn iti haro 'nanteśaḥ māyāṃ vikṣobhya prasavonmukhīṃ kṛtvā kurute abhivyanaktītyarthaḥ

10.4.2.3

यस्मात् कलाख्यं तत्त्वं परं प्रवृत्त्यङ्गम् आत्मनः कर्तृस्वरूपसमर्थनं तेनैव व्यापृतत्वात्

yasmāt kalākhyaṃ tattvaṃ paraṃ pravṛttyaṅgam ātmanaḥ kartṛsvarūpasamarthanaṃ tenaiva vyāpṛtatvāt

10.4.2.4

नह्यसौ तेनानुत्तेजितकर्तृभावः प्रवर्तितुं शक्तः स्यात्

nahyasau tenānuttejitakartṛbhāvaḥ pravartituṃ śaktaḥ syāt

10.4.2.5

तैजसत्वं चास्य सहजमलतिरस्करणेनाणोर् एकदेशेन प्रकाशनहेतुत्वात्

taijasatvaṃ cāsya sahajamalatiraskaraṇenāṇor ekadeśena prakāśanahetutvāt

10.4.2.6

एतद् एवाह

etad evāha

10.5.2.1

स एष प्रागुक्तो महेश्वरस् तदा तस्मिन् मायाप्रसवाभिमुख्यकाले ऽतिमलिनचिच्छक्तेर् आत्मनस्तेन तैजसेन कलाख्येन तत्त्वेन किंचित् प्रकाशकारित्वाद् दीपप्रायेण निबिडं तमो निर्भिद्यैकदेशं प्रकटयति मलावच्छिन्नां कर्तृतां समुपोद्बलयतीति यावत्

sa eṣa prāgukto maheśvaras tadā tasmin māyāprasavābhimukhyakāle 'timalinacicchakter ātmanastena taijasena kalākhyena tattvena kiṃcit prakāśakāritvād dīpaprāyeṇa nibiḍaṃ tamo nirbhidyaikadeśaṃ prakaṭayati malāvacchinnāṃ kartṛtāṃ samupodbalayatīti yāvat

10.5.2.2

कलाशब्देनोद्देशसूत्रे नियतिरपि लाघवादुपक्षिप्ता

kalāśabdenoddeśasūtre niyatirapi lāghavādupakṣiptā

10.5.2.3

तयोश्च कलानियत्योरन्वर्थकलाशब्दाभिधेयतां वक्तुमाह

tayośca kalāniyatyoranvarthakalāśabdābhidheyatāṃ vaktumāha

10.6.2.1

कल इत्येष संख्यानार्थवृत्तिरेको धातुः

kala ityeṣa saṃkhyānārthavṛttireko dhātuḥ

10.6.2.2

कल क्षेप इति प्रोत्सारणार्थवृत्तिरन्यो धातुः

kala kṣepa iti protsāraṇārthavṛttiranyo dhātuḥ

10.6.2.3

तत्रैकदेशे तमसो मलस्य क्षेपणं प्रोत्सारणं कुर्वाणायाः कलायाः क्षेपार्थवृत्तिप्रकृतिभूतः प्रथमः द्वितीयस् तु संख्यानार्थवृत्तिः कलनादियत्तया नियमनात् कलाशब्दापरपर्याया नियतेः

tatraikadeśe tamaso malasya kṣepaṇaṃ protsāraṇaṃ kurvāṇāyāḥ kalāyāḥ kṣepārthavṛttiprakṛtibhūtaḥ prathamaḥ dvitīyas tu saṃkhyānārthavṛttiḥ kalanādiyattayā niyamanāt kalāśabdāparaparyāyā niyateḥ

10.6.2.4

इदानीम् आत्मनः कलायाश्च कर्तृकारकताम् अभिधातुम् आह

idānīm ātmanaḥ kalāyāśca kartṛkārakatām abhidhātum āha

10.7.2.1

जन्तोरनासादितभोगस्याणोर्यो भोगक्रियाविधिस् तस्मिन्नुत्पाद्ये इति अनेन प्रागुक्तेन प्रकारेण एतत् आत्मकलाख्यं कर्तृकारकं निजगुर् उपदिदिशुर् गुरवः

jantoranāsāditabhogasyāṇoryo bhogakriyāvidhis tasminnutpādye iti anena prāguktena prakāreṇa etat ātmakalākhyaṃ kartṛkārakaṃ nijagur upadidiśur guravaḥ

10.7.2.2

तैर् हि भोक्तृतया कर्तृत्वेनात्मोक्तः तस्य कर्तृशक्तेर् उपोद्बलकत्वात् कारकं हेतुः कर्त्री कला प्रयोक्त्र्यादि

tair hi bhoktṛtayā kartṛtvenātmoktaḥ tasya kartṛśakter upodbalakatvāt kārakaṃ hetuḥ kartrī kalā prayoktryādi

10.7.2.3

इत्यादिना तस्या एव प्रयोक्तृशब्देन वक्ष्यमाणत्वात्

ityādinā tasyā eva prayoktṛśabdena vakṣyamāṇatvāt

Mṛgendraṭīkā