7.21.2.3

बद्धात्मविमुक्त्यै यत् परिणामिताप्रयोजकत्वं स एव पाशानाम् अनुग्रह इत्यर्थः

baddhātmavimuktyai yat pariṇāmitāprayojakatvaṃ sa eva pāśānām anugraha ityarthaḥ

7.21.2.4

एवं च प्रकृते किं व्यवस्थितम् इत्याह

evaṃ ca prakṛte kiṃ vyavasthitam ityāha

7.22.2.1

मलस्य साधिकारस्येत्य् आणवस्याञ्जनस्याधिकारनिवृत्तेस् तद्भावभाविन्या अनादिकालीनायाः परमेश्वररोधशक्तेर् अपगमोन्मुख्याः परिच्युतौ किंचिच् छिथिलीभावे सति बोद्धृत्वधर्मानुवर्तनम् आत्मनोऽनुग्रहः परिणामित्वधर्मानुवर्तनं पाशानामिति

malasya sādhikārasyety āṇavasyāñjanasyādhikāranivṛttes tadbhāvabhāvinyā anādikālīnāyāḥ parameśvararodhaśakter apagamonmukhyāḥ paricyutau kiṃcic chithilībhāve sati boddhṛtvadharmānuvartanam ātmano'nugrahaḥ pariṇāmitvadharmānuvartanaṃ pāśānāmiti

7.22.2.2

उपसंहरन्न् आह

upasaṃharann āha

7.23.2.1

इत्येवम् उक्तया युक्त्या यौगपद्येन चिदचितोर् अनुग्रहो न विरुद्धः क्रमात् सुघट एव न दुरुपपादः

ityevam uktayā yuktyā yaugapadyena cidacitor anugraho na viruddhaḥ kramāt sughaṭa eva na durupapādaḥ

7.23.2.2

मलवच् च मायायाश्च कलादिक्षित्यन्तस्वाधिकारसहितायाः कलाद्याविर्भावलक्षणस् तदुपसंहारात्मकश्च कर्मणस्तु फलदानौन्मुख्यापादनात्मकः सो ऽयमनुग्रहो मायाकर्मणोर् अनुक्तो ऽप्युक्त एव ज्ञेयः

malavac ca māyāyāśca kalādikṣityantasvādhikārasahitāyāḥ kalādyāvirbhāvalakṣaṇas tadupasaṃhārātmakaśca karmaṇastu phaladānaunmukhyāpādanātmakaḥ so 'yamanugraho māyākarmaṇor anukto 'pyukta eva jñeyaḥ

7.23.2.2.2

सर्वथा सर्वदा यस्माच् चित्प्रयोज्यम् अचेतनम्

sarvathā sarvadā yasmāc citprayojyam acetanam

7.23.2.2.3

इति सामान्येन सर्वस्यैवोक्तत्वाद् इति

iti sāmānyena sarvasyaivoktatvād iti

8.1.2.1

अथेत्याणवरोधशक्त्याख्यपाशद्वयविचारानन्तरम् इन्द्रियैरन्तःकरणबहिष्करणैः शरीरेण च स्थूलसूक्ष्मरूपेण अर्थैश् चेन्द्रियार्थैर् विषयैर् यो ऽयं चिदात्मनो योगः तस्यागामिभावाद् उत्पत्तिमत्त्वात् कारणं निमित्तम् अनुमीयते न ह्य् उत्पत्तिमच्चाहेतुकं किंचिद् भवति

athetyāṇavarodhaśaktyākhyapāśadvayavicārānantaram indriyairantaḥkaraṇabahiṣkaraṇaiḥ śarīreṇa ca sthūlasūkṣmarūpeṇa arthaiś cendriyārthair viṣayair yo 'yaṃ cidātmano yogaḥ tasyāgāmibhāvād utpattimattvāt kāraṇaṃ nimittam anumīyate na hy utpattimaccāhetukaṃ kiṃcid bhavati

8.1.2.2

इत्थं सामान्येन कारणमात्रं प्रसाध्य तद्विशेषं वक्तुम् आह

itthaṃ sāmānyena kāraṇamātraṃ prasādhya tadviśeṣaṃ vaktum āha

8.2.2.1

तस्येन्द्रियशरीरार्थैश् चितां योगस्य यत् सुरनरतिर्यगादिनियतस्थानवर्तित्वम्

tasyendriyaśarīrārthaiś citāṃ yogasya yat suranaratiryagādiniyatasthānavartitvam

8.2.2.1.2

यच्च वैलक्षण्यं विचित्राणि हि प्राणिनां शरीराणीन्द्रियाणि विषयाश् च दृश्यन्ते तत्र जातिदिग्देशकालादिवैचित्र्यं तावत् प्रसिद्धम्

yacca vailakṣaṇyaṃ vicitrāṇi hi prāṇināṃ śarīrāṇīndriyāṇi viṣayāś ca dṛśyante tatra jātidigdeśakālādivaicitryaṃ tāvat prasiddham

8.2.2.2

इन्द्रियवैचित्र्यम् अपि यथा परावृत्तजिह्वत्वं गजानां चक्षुःश्रवत्वं भुजंगमानाम् अनालोकालोकित्वम् उलूकादीनां पुरुषाणां च केषांचिद् विपुलदृशाम् अप्यदर्शनम् अन्धप्रायाणाम् अपि सूक्ष्मार्थदर्शित्वम् इति

indriyavaicitryam api yathā parāvṛttajihvatvaṃ gajānāṃ cakṣuḥśravatvaṃ bhujaṃgamānām anālokālokitvam ulūkādīnāṃ puruṣāṇāṃ ca keṣāṃcid vipuladṛśām apyadarśanam andhaprāyāṇām api sūkṣmārthadarśitvam iti

8.2.2.3

विषयवैचित्र्यं तु यथाजलधरनिपतज्जलकणोपजीवित्वं चातकानां मयूराणाम् अवकराहारत्वं कुक्कुटादीनां च कमलकिञ्जल्करसास्वादनं मधुकरसारसानाम् इत्यादि

viṣayavaicitryaṃ tu yathājaladharanipatajjalakaṇopajīvitvaṃ cātakānāṃ mayūrāṇām avakarāhāratvaṃ kukkuṭādīnāṃ ca kamalakiñjalkarasāsvādanaṃ madhukarasārasānām ityādi

8.2.2.3.2

यतश्च क्षणिकत्वम् अनित्यता देहादेः

yataśca kṣaṇikatvam anityatā dehādeḥ

8.2.2.4

यस्माच्च प्रतिपुरुषनैयत्यम् न हि शरीरेन्द्रियविषयाणां साधारण्यं भोगसाम्यप्रसङ्गात्

yasmācca pratipuruṣanaiyatyam na hi śarīrendriyaviṣayāṇāṃ sādhāraṇyaṃ bhogasāmyaprasaṅgāt

8.2.2.5

यतश्च तत् संततत्वं तत्तत्प्राणिसंततत्वेन किल जन्मान्तरे ऽपि शरीरेन्द्रियादि स्थितं यथा जात्यायुर्भोगप्रदेभ्यः कर्मभ्यः आयुःप्रदस्योपक्षीणत्वात् मृतस्यापि तस्यैव जातिभोगदे कर्मणी संतत्या त्व् अवतिष्ठेते न त्व् अन्यम् उपसर्पतः ताभ्यां च तत्तज्जातिदेहेन्द्रिययोगः क्रियते

yataśca tat saṃtatatvaṃ tattatprāṇisaṃtatatvena kila janmāntare 'pi śarīrendriyādi sthitaṃ yathā jātyāyurbhogapradebhyaḥ karmabhyaḥ āyuḥpradasyopakṣīṇatvāt mṛtasyāpi tasyaiva jātibhogade karmaṇī saṃtatyā tv avatiṣṭhete na tv anyam upasarpataḥ tābhyāṃ ca tattajjātidehendriyayogaḥ kriyate

8.2.2.6

यत एवं तस्मात् कारणात् तत् तद् अपि कर्म तादृग्गुणं तत्तद्देशवर्तिनो विचित्रान् विनश्वरान् प्रत्यात्मनियतान् भवान्तरभाविनश् च देहेन्द्रियार्थान् दातुं क्षमम् इत्येवम् अनुमीयते कारणासम्भविनां गुणानां कार्येष्वनुपलब्धेः

yata evaṃ tasmāt kāraṇāt tat tad api karma tādṛgguṇaṃ tattaddeśavartino vicitrān vinaśvarān pratyātmaniyatān bhavāntarabhāvinaś ca dehendriyārthān dātuṃ kṣamam ityevam anumīyate kāraṇāsambhavināṃ guṇānāṃ kāryeṣvanupalabdheḥ

8.2.2.7

किंच

kiṃca

8.3.2.1

ईशशब्दनलक्षणयोक्ताम् ऐश्वरीं रोधशक्तिम् अविद्यां च मललक्षणाम् आदिग्रहणान्मायां च यस्माद् अवश्यं फलदाने ऽपेक्षते तस्मात् सहकारित्वम् अस्य कर्मणः न तु स्वातन्त्र्यम् आचैतन्यादित्युक्तम्

īśaśabdanalakṣaṇayoktām aiśvarīṃ rodhaśaktim avidyāṃ ca malalakṣaṇām ādigrahaṇānmāyāṃ ca yasmād avaśyaṃ phaladāne 'pekṣate tasmāt sahakāritvam asya karmaṇaḥ na tu svātantryam ācaitanyādityuktam

Mṛgendraṭīkā