7.1.2.1

अथेति पशुपदार्थाद् अनन्तरमविद्या अज्ञानमञ्जनमाणवः पाश आदौ येषां ते कर्ममायारोधशक्त्याख्याः पाशाः अधुना इदानीं लेशतः संक्षेपतः कथ्यन्ते येषाम् अपगमे पशुत्वान् मुक्त्वा अणव आत्मानो जगतः पतयो भवन्ति

atheti paśupadārthād anantaramavidyā ajñānamañjanamāṇavaḥ pāśa ādau yeṣāṃ te karmamāyārodhaśaktyākhyāḥ pāśāḥ adhunā idānīṃ leśataḥ saṃkṣepataḥ kathyante yeṣām apagame paśutvān muktvā aṇava ātmāno jagataḥ patayo bhavanti

7.1.2.1.2

तत्र शिववद् अन्यानधीनस्वातन्त्र्याभिव्यक्तिर् मुक्तात्मनां पतित्वं विद्येश्वराद्यधिकारभाजां तु पञ्चविधकृत्यकारित्वम्

tatra śivavad anyānadhīnasvātantryābhivyaktir muktātmanāṃ patitvaṃ vidyeśvarādyadhikārabhājāṃ tu pañcavidhakṛtyakāritvam

7.1.2.2

अथ मुक्तेः प्राक् कुतोऽवसीयते पाशितत्वम् अणोर् इति चेत् ज्ञानक्रिययोः सर्वार्थताव्याहतेः

atha mukteḥ prāk kuto'vasīyate pāśitatvam aṇor iti cet jñānakriyayoḥ sarvārthatāvyāhateḥ

7.1.2.2.2

अन्यथा हि

anyathā hi

7.2.2.1

पाशरहितस्य हिपुंसो न बद्धत्वम् अबद्धस्य च किंकृतं पारतन्त्र्यं यद् अनिच्छतो ऽप्य् अस्यानिष्टप्राप्तिर् इष्टव्याघातश्च भवति

pāśarahitasya hipuṃso na baddhatvam abaddhasya ca kiṃkṛtaṃ pāratantryaṃ yad anicchato 'py asyāniṣṭaprāptir iṣṭavyāghātaśca bhavati

7.2.2.1.2

अथ मन्यसे नास्य तत्पारतन्त्र्यं पाशकृतम् अपि तु स्वाभाविकम् इति तर्हि मुक्ताणुषु मुक्तशब्दस्य निवृत्तिः

atha manyase nāsya tatpāratantryaṃ pāśakṛtam api tu svābhāvikam iti tarhi muktāṇuṣu muktaśabdasya nivṛttiḥ

7.2.2.2

व्यपगतपाशे हि मुक्तशब्दो लोके प्रसिद्धः

vyapagatapāśe hi muktaśabdo loke prasiddhaḥ

7.2.2.3

एतदेव घटयन्न् आह

etadeva ghaṭayann āha

7.3.2.1

इयदेव तद्बद्धस्य बद्धत्वं यत् पाशितत्वे सत्यपाशितवश्यता स्वतन्त्रपरमेश्वरायत्तत्वम् इत्यर्थः

iyadeva tadbaddhasya baddhatvaṃ yat pāśitatve satyapāśitavaśyatā svatantraparameśvarāyattatvam ityarthaḥ

7.3.2.2

मुक्तस्य चैतावदेव तन्मुक्तत्वं यद् बद्धत्वापगमात् तद्वशित्वं स्वातन्त्र्याभिव्यक्तिः

muktasya caitāvadeva tanmuktatvaṃ yad baddhatvāpagamāt tadvaśitvaṃ svātantryābhivyaktiḥ

7.3.2.3

तथा हि लोकेऽपि बन्धरहितो वशी बद्धश्च वश्य इत्युच्यते

tathā hi loke'pi bandharahito vaśī baddhaśca vaśya ityucyate

7.3.2.4

किमत इत्याह

kimata ityāha

7.4.1.1

तत्तस्माद्धेतोर् यद् एतदात्मन इष्टप्राप्त्यादौ पारतन्त्र्यं तद्बद्धत्वं गमयति इति शेषः

tattasmāddhetor yad etadātmana iṣṭaprāptyādau pāratantryaṃ tadbaddhatvaṃ gamayati iti śeṣaḥ

7.4.1.2

नह्य् अबद्धस्य स्वातन्त्र्यव्याघातो भवतीति

nahy abaddhasya svātantryavyāghāto bhavatīti

7.4.1.3

न च तद् आत्मनो ऽनादिकालीनतयाज्ञानक्रियाशक्तिवन् नित्यम् एष्टव्यम् अनिष्टप्रसङ्गात्

na ca tad ātmano 'nādikālīnatayājñānakriyāśaktivan nityam eṣṭavyam aniṣṭaprasaṅgāt

7.4.1.4

तथाहि

tathāhi

7.4.2.1

तस्मिन्न् आत्मनः पारतन्त्र्ये नित्येऽभ्युपगम्यमाने कदाचिदपि तदनुच्छेदान् मुक्तिसाधनकलापः परैर् अपीष्टो ज्ञानयोगादिर् अनर्थकः स्वातन्त्र्याभिव्यक्त्यभावात् सदैवात्मनो बद्धतयावस्थितेर् इत्य् अलम् अनया धिया निवार्यताम् ईदृशी संसारानुच्छित्तिहेतुर्मतिरिति भावः

tasminn ātmanaḥ pāratantrye nitye'bhyupagamyamāne kadācidapi tadanucchedān muktisādhanakalāpaḥ parair apīṣṭo jñānayogādir anarthakaḥ svātantryābhivyaktyabhāvāt sadaivātmano baddhatayāvasthiter ity alam anayā dhiyā nivāryatām īdṛśī saṃsārānucchittiheturmatiriti bhāvaḥ

7.4.2.2

तस्मात् स्थितम् एतत्पाशकृतं पारतन्त्र्यं पाशाश् चाञ्जनादयः

tasmāt sthitam etatpāśakṛtaṃ pāratantryaṃ pāśāś cāñjanādayaḥ

7.4.2.3

स किलात्मा

sa kilātmā

7.5.2.1

यदि ह्य् अणुर् अनाद्यविद्योपरुद्धचिच्छक्तिर् न भवेत् तदानीं नित्यव्यापकचिच्छक्त्यास्पदत्वे सत्यपि कथं भवावस्थायां भोगलक्षणस्यार्थस्य निष्पत्तये पशोरिदं पाशवं पशूचितं कलाद्युत्तेजनं स्वसामर्थ्यस्यान्विष्यत्य् अपेक्षते मुक्तिनिमित्तं च कथं शाम्भवं बलम् अन्वेषते नान्यथा बलं प्रतीक्षते पाशानभ्युपगमे सति स्वभावत एवामलचित्स्वरूपत्वात् तदन्वेषणस्यानर्थक्यात्

yadi hy aṇur anādyavidyoparuddhacicchaktir na bhavet tadānīṃ nityavyāpakacicchaktyāspadatve satyapi kathaṃ bhavāvasthāyāṃ bhogalakṣaṇasyārthasya niṣpattaye paśoridaṃ pāśavaṃ paśūcitaṃ kalādyuttejanaṃ svasāmarthyasyānviṣyaty apekṣate muktinimittaṃ ca kathaṃ śāmbhavaṃ balam anveṣate nānyathā balaṃ pratīkṣate pāśānabhyupagame sati svabhāvata evāmalacitsvarūpatvāt tadanveṣaṇasyānarthakyāt

Mṛgendraṭīkā