6.5.2.2

सति च शुक्रशौणितात्मकदेहारम्भकभूतविशेषपरिणामे सत्त्वादसति च प्रध्वस्ते तस्मिन्नसत्त्वाच् चैतन्यं भूतविशेषपरिणामकृतमिति वा

sati ca śukraśauṇitātmakadehārambhakabhūtaviśeṣapariṇāme sattvādasati ca pradhvaste tasminnasattvāc caitanyaṃ bhūtaviśeṣapariṇāmakṛtamiti vā

6.5.2.3

तदेतदनुपपन्नं यस्मात्

tadetadanupapannaṃ yasmāt

6.5.2.1

यत्सद्भाव एव यस्य भावस्तत्तस्य कार्यमिति नियमोऽत्रावश्यं प्रतिज्ञातव्योऽन्यथा तदभावेऽपि भवतस् तत्कार्यत्वायोगात् यथाग्निसद्भाव एव सम्भवन् धूमोऽग्निकार्यः

yatsadbhāva eva yasya bhāvastattasya kāryamiti niyamo'trāvaśyaṃ pratijñātavyo'nyathā tadabhāve'pi bhavatas tatkāryatvāyogāt yathāgnisadbhāva eva sambhavan dhūmo'gnikāryaḥ

6.5.2.2

एवं च शरीरारम्भकभूतसद्भाव एव भावः तदभावे चाभाव एव चैतन्यस्य यदि स्यात् तद्देहसम्बन्धितया

evaṃ ca śarīrārambhakabhūtasadbhāva eva bhāvaḥ tadabhāve cābhāva eva caitanyasya yadi syāt taddehasambandhitayā

6.5.2.3

यावता शरीरसद्भावेऽपि गर्भादाव् उत्तरकालं च चेतनापगमो दृष्टः

yāvatā śarīrasadbhāve'pi garbhādāv uttarakālaṃ ca cetanāpagamo dṛṣṭaḥ

6.5.2.4

तन् न सति सत्त्वं देहारम्भकचैतन्यसाधकम्

tan na sati sattvaṃ dehārambhakacaitanyasādhakam

6.5.2.5

ननु मृतशरीरेऽपि प्राणाद्यात्मकस्य वायोरूष्मरूपस्य च तेजसोऽपगमान् न जीवावस्थायामिव शरीरारम्भकभूतसद्भावस् तस्माद् अत्राचेतनत्वम् यच् च तत् सति सत्त्वम् अनैकान्तिकीकर्तुम् अशक्तम्

nanu mṛtaśarīre'pi prāṇādyātmakasya vāyorūṣmarūpasya ca tejaso'pagamān na jīvāvasthāyāmiva śarīrārambhakabhūtasadbhāvas tasmād atrācetanatvam yac ca tat sati sattvam anaikāntikīkartum aśaktam

6.5.2.6

मैवम्

maivam

6.5.2.7

गतासवोऽपि हि केचन चलत्संधयः सोष्माणश्च कियन्तं कालमुपलभ्यन्ते

gatāsavo'pi hi kecana calatsaṃdhayaḥ soṣmāṇaśca kiyantaṃ kālamupalabhyante

6.5.2.8

तेषां च जीवदवस्थावद् देहारम्भकभूतसद्भावेऽपि न चैतन्यसम्भवः गर्भावस्थायां च सकलसामग्रीसद्भावेऽपि कदाचिच् चैतन्यासंभवः

teṣāṃ ca jīvadavasthāvad dehārambhakabhūtasadbhāve'pi na caitanyasambhavaḥ garbhāvasthāyāṃ ca sakalasāmagrīsadbhāve'pi kadācic caitanyāsaṃbhavaḥ

6.5.2.9

तस्मात्सति सत्त्वमनैकान्तिकमेव

tasmātsati sattvamanaikāntikameva

6.5.2.10

ननु जीवदवस्थायां परिणामवैशिष्ट्याच् चैतन्यसम्भवस् तथाविधपरिणामाभावात् गतासुदेहे तदभाव इति पुनरपि चार्वाकभूमिकयैवाशङ्क्यते

nanu jīvadavasthāyāṃ pariṇāmavaiśiṣṭyāc caitanyasambhavas tathāvidhapariṇāmābhāvāt gatāsudehe tadabhāva iti punarapi cārvākabhūmikayaivāśaṅkyate

6.6.1.1

कौमारयौवनाद्यवस्थाभेदाद् अवान्तरतत्तदवस्थाविशेषभेदेन च देहारम्भकभूतपरिणामकृततत्तद्वैशिष्ट्याज् जीवदवस्थायां यच् चैतन्यमस्ति तत् तथाविधभूतपरिणामकृततत्तद्घटपटशकटाद्यनेकार्थप्रकाशकानि सक्रमाणि हि विज्ञानानि पूर्वपूर्वनिरोधे सत्य् उत्तरोत्तराणि परिणामवैशिष्ट्यादेव भवन्ति नान्यत इति न देहाद् अन्यच् चैतन्यमिति चोद्यम्

kaumārayauvanādyavasthābhedād avāntaratattadavasthāviśeṣabhedena ca dehārambhakabhūtapariṇāmakṛtatattadvaiśiṣṭyāj jīvadavasthāyāṃ yac caitanyamasti tat tathāvidhabhūtapariṇāmakṛtatattadghaṭapaṭaśakaṭādyanekārthaprakāśakāni sakramāṇi hi vijñānāni pūrvapūrvanirodhe saty uttarottarāṇi pariṇāmavaiśiṣṭyādeva bhavanti nānyata iti na dehād anyac caitanyamiti codyam

6.6.1.2

अत्र परिहारः

atra parihāraḥ

6.6.1.1

तदेति प्रत्यर्थं सक्रमसंवेदनविशेषस्य परिणामित्वाभ्युपगमे सति स्मृतिर् नावकल्पते

tadeti pratyarthaṃ sakramasaṃvedanaviśeṣasya pariṇāmitvābhyupagame sati smṛtir nāvakalpate

6.6.1.2

परिणामविशेषाणां क्रमभाविनां भिन्नत्वात्

pariṇāmaviśeṣāṇāṃ kramabhāvināṃ bhinnatvāt

6.6.1.3

असंविदितस्यान्यविदितस्य चान्येनास्मरणात्

asaṃviditasyānyaviditasya cānyenāsmaraṇāt

6.6.1.4

नह्य् अननुभूतं देवदत्तानुभूतं वा चैत्रादिना स्मर्तुं शक्यम्

nahy ananubhūtaṃ devadattānubhūtaṃ vā caitrādinā smartuṃ śakyam

6.6.1.5

एवं मा भूत् स्मृतिः किं नश्छिन्नमिति चेत् तदप्ययुक्तमित्याह

evaṃ mā bhūt smṛtiḥ kiṃ naśchinnamiti cet tadapyayuktamityāha

6.6.2.1

सकललोकप्रसिद्धस्मृत्यपह्नवस् तावन् न शक्यः स्मृतिश् चैवम् उपपद्यते देहस्यासकृत्परिणामित्वेऽपि एकस्वभावस् तदन्यस् तदर्थसंनिधौ तत्तज्ज्ञानस्यान्य एवानुभविता स एवानुसंधाता स्यादिति

sakalalokaprasiddhasmṛtyapahnavas tāvan na śakyaḥ smṛtiś caivam upapadyate dehasyāsakṛtpariṇāmitve'pi ekasvabhāvas tadanyas tadarthasaṃnidhau tattajjñānasyānya evānubhavitā sa evānusaṃdhātā syāditi

Mṛgendraṭīkā