4.11.2.1

पशुशास्त्राणाम् आर्हतसांख्यपाञ्चरात्रादीनां प्रणेतॄन् अर्हत्कपिलप्रभृतींस् तदनुष्ठातॄंश्च पशून् स्वसाध्येन तत्तच्छास्त्रोपदिष्टेन फलेन तत्साधनहेतुभिः कारकैश्च युक्तान् कालाग्निभुवनान्तं यावत्करोतीति पूर्वेणैव सम्बन्धः

paśuśāstrāṇām ārhatasāṃkhyapāñcarātrādīnāṃ praṇetṝn arhatkapilaprabhṛtīṃs tadanuṣṭhātṝṃśca paśūn svasādhyena tattacchāstropadiṣṭena phalena tatsādhanahetubhiḥ kārakaiśca yuktān kālāgnibhuvanāntaṃ yāvatkarotīti pūrveṇaiva sambandhaḥ

4.11.2.2

अथैतान्सृष्ट्वा देवः किं करोतीत्याह

athaitānsṛṣṭvā devaḥ kiṃ karotītyāha

4.12.2.1

एतान् कारकैर् भोगसाधनैस् तत्त्वभावभुवनादिभिर् युक्तान् स्वतेजसा निजेच्छाशक्त्या सम्यगधिष्ठाय स्वार्थसिद्ध्यर्थम् इत्यात्मीयस्य व्यापारस्य सम्पत्तये यद्वा स्वैरात्मभिर् अर्थ्यत इत्यर्थो भोगापवर्गलक्षणः पुरुषार्थः तस्य निष्पत्त्यर्थं नियोजयति न तून्मत्तवत् नाप्य् अप्रयोजनं प्रयोजनानुद्देशेन मन्दस्याप्यप्रवृत्तेः नच क्रीडार्थं रागादिविरहिणस् तदसंभवात् नाप्यात्मनिमित्तं परिपूर्णत्वात्

etān kārakair bhogasādhanais tattvabhāvabhuvanādibhir yuktān svatejasā nijecchāśaktyā samyagadhiṣṭhāya svārthasiddhyartham ityātmīyasya vyāpārasya sampattaye yadvā svairātmabhir arthyata ityartho bhogāpavargalakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ tasya niṣpattyarthaṃ niyojayati na tūnmattavat nāpy aprayojanaṃ prayojanānuddeśena mandasyāpyapravṛtteḥ naca krīḍārthaṃ rāgādivirahiṇas tadasaṃbhavāt nāpyātmanimittaṃ paripūrṇatvāt

4.12.2.2

भूतैः प्राणिभिरविद्यावशादविदिततद्दृक्क्रियः

bhūtaiḥ prāṇibhiravidyāvaśādaviditataddṛkkriyaḥ

4.12.2.3

तदियता सृष्टिस्थिती उक्त्वा संहारं वक्तुम् आह

tadiyatā sṛṣṭisthitī uktvā saṃhāraṃ vaktum āha

4.14.1.1

इत्यन्ते भोगसाधनं तनुकरणभुवनादि उपसंहृत्य कारणे मायाख्ये लीनं कृत्वा तच् च मायाख्यं कारणम् अन्तर्निहितात्मव्रातमधिष्ठाय संसारिणां भवाध्वभ्रमणश्रान्तानां विश्रमार्थम् अवतिष्ठते निरुद्धव्यापारांस् तांस् तान् करोतीत्यर्थः

ityante bhogasādhanaṃ tanukaraṇabhuvanādi upasaṃhṛtya kāraṇe māyākhye līnaṃ kṛtvā tac ca māyākhyaṃ kāraṇam antarnihitātmavrātamadhiṣṭhāya saṃsāriṇāṃ bhavādhvabhramaṇaśrāntānāṃ viśramārtham avatiṣṭhate niruddhavyāpārāṃs tāṃs tān karotītyarthaḥ

4.14.1.2

कुत इत्याह सर्वभूतहितो यतः यस्मात् सर्वेषां भूतानां हिताय प्रवृत्तः परमेश्वरः खेदापनोदाय विश्रान्तिं स्वापलक्षणामेषां करोति

kuta ityāha sarvabhūtahito yataḥ yasmāt sarveṣāṃ bhūtānāṃ hitāya pravṛttaḥ parameśvaraḥ khedāpanodāya viśrāntiṃ svāpalakṣaṇāmeṣāṃ karoti

4.14.1.3

ततस्तु

tatastu

4.14.2.1

वक्ष्यमाणकालपरिमाणस्य स्वापस्यान्ते भूयः पूर्ववद् अहर्मुखे परमेश्वरश्चेष्टते

vakṣyamāṇakālaparimāṇasya svāpasyānte bhūyaḥ pūrvavad aharmukhe parameśvaraśceṣṭate

4.14.2.2

तत्स्वापेऽपि क्रियादिशक्तयस् तत्तत्कार्यनिष्पादनोद्युक्ता भवन्तीत्याह

tatsvāpe'pi kriyādiśaktayas tattatkāryaniṣpādanodyuktā bhavantītyāha

4.15.2.1

जाग्रदवस्थायामिव स्वापावस्थायामपि मलपरिपाकतारतम्यापेक्षया बोधनार्हान् बोधयन् रोधनार्हान् रोधनशक्त्यारुन्धन् कर्मिणां कर्माणि परिणामयन् मायाशक्तीश्च प्रसवाभिमुखीः कुर्वन् सर्वं चिदचित्तत्त्वभावभूतभुवनात्मकं यथावदवलोकयन्नास्ते

jāgradavasthāyāmiva svāpāvasthāyāmapi malaparipākatāratamyāpekṣayā bodhanārhān bodhayan rodhanārhān rodhanaśaktyārundhan karmiṇāṃ karmāṇi pariṇāmayan māyāśaktīśca prasavābhimukhīḥ kurvan sarvaṃ cidacittattvabhāvabhūtabhuvanātmakaṃ yathāvadavalokayannāste

4.15.2.2

यद्यथेति न त्व् अस्मदादिवत् अयथावस्त्ववभासो ऽप्यस्य भवतीति वक्ष्यामः

yadyatheti na tv asmadādivat ayathāvastvavabhāso 'pyasya bhavatīti vakṣyāmaḥ

4.15.2.3

तदियता जगत्सृष्टिस्थितिध्वंसलक्षणं कृत्यत्रयमिहोक्तमिति प्रकरणोपसंहारः

tadiyatā jagatsṛṣṭisthitidhvaṃsalakṣaṇaṃ kṛtyatrayamihoktamiti prakaraṇopasaṃhāraḥ

5.1.2.1

तमसो मलस्य शक्तेश्च भगवत्सम्बन्धिन्या वामाख्याया यो ऽसाव् अधिकारो न्यग्भावनव्यापृतत्वं तस्य निवृत्तेर्विरामात् यासौ परिच्युतिः कैवल्याभिमुखीभावः तथा चोक्तं श्रीमत्स्वायम्भुवे

tamaso malasya śakteśca bhagavatsambandhinyā vāmākhyāyā yo 'sāv adhikāro nyagbhāvanavyāpṛtatvaṃ tasya nivṛttervirāmāt yāsau paricyutiḥ kaivalyābhimukhībhāvaḥ tathā coktaṃ śrīmatsvāyambhuve

5.1.2.1.2

क्षीणे तस्मिन्यथा सा स्यात्परं निःश्रेयसं प्रति

kṣīṇe tasminyathā sā syātparaṃ niḥśreyasaṃ prati

5.1.2.2

इति तस्यां तत्परिच्युतौ सत्यां जगदुद्धरणप्रवणः परमेश्वरो दृक्क्रियानन्त्यमणोरात्मनः प्रकटीकरोति

iti tasyāṃ tatparicyutau satyāṃ jagaduddharaṇapravaṇaḥ parameśvaro dṛkkriyānantyamaṇorātmanaḥ prakaṭīkaroti

5.1.2.3

सत्योरेवानन्तयोर् दृक्क्रिययोर् मलावच्छन्नत्वाद् आवृतानन्त्ययोस् तत्परिणतेरावरणापगमादभिव्यक्तिः क्रियते न त्व् अपूर्वोत्पाद इत्युक्तं वक्ष्यामश्च सत्कार्यवादे

satyorevānantayor dṛkkriyayor malāvacchannatvād āvṛtānantyayos tatpariṇaterāvaraṇāpagamādabhivyaktiḥ kriyate na tv apūrvotpāda ityuktaṃ vakṣyāmaśca satkāryavāde

5.2.2.1

स्वापावस्थितान् यान्परमेश्वरोऽनुगृह्णाति ते तु तत्काल एव शिवाः सम्पद्यन्ते न त्व् अधिकारिणो भवन्ति तेषां मलांशान् अवशेषतोऽप्रेर्यत्वेन शिवत्वयोगात् तदानीं चाधिकारिणामनुपयोगात्

svāpāvasthitān yānparameśvaro'nugṛhṇāti te tu tatkāla eva śivāḥ sampadyante na tv adhikāriṇo bhavanti teṣāṃ malāṃśān avaśeṣato'preryatvena śivatvayogāt tadānīṃ cādhikāriṇāmanupayogāt

5.2.2.2

किंच संहारे सृष्टौ वा यान्विमोचयति ते ऽपि सद्य एव शिवाः सम्पद्यन्ते न व्यतिरेकेण

kiṃca saṃhāre sṛṣṭau vā yānvimocayati te 'pi sadya eva śivāḥ sampadyante na vyatirekeṇa

5.2.2.3

अथवेति अनयोः सृष्टिसंहारकालयोर् अञ्जनपरिपाकवैलक्षण्यतस् तत्क्षणं शिवत्वव्यक्त्या निरधिकारमूर्तिभाजः साधिकाराः पतित्वयोगिनो वा आत्मानो भवन्तीत्यर्थः

athaveti anayoḥ sṛṣṭisaṃhārakālayor añjanaparipākavailakṣaṇyatas tatkṣaṇaṃ śivatvavyaktyā niradhikāramūrtibhājaḥ sādhikārāḥ patitvayogino vā ātmāno bhavantītyarthaḥ

Mṛgendraṭīkā