3.1.2.42

स विरुद्ध उच्यते यः सपक्षनिवृत्तोऽपि विपक्षमेव व्याप्नोति यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति

sa viruddha ucyate yaḥ sapakṣanivṛtto'pi vipakṣameva vyāpnoti yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi

3.1.2.43

बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं च घटस्य कुम्भकारकार्यत्वात् सिद्धमिति का साध्यभ्रष्टता

buddhimatkartṛpūrvakatvaṃ ca ghaṭasya kumbhakārakāryatvāt siddhamiti kā sādhyabhraṣṭatā

3.1.2.44

न च सर्व एव दृष्टान्तधर्माः साध्यधर्मिणि क्वाप्यनुमाने भवन्ति येनानीश्वरविनाश्यादिकर्तृकत्वप्रसङ्गः स्यात्

na ca sarva eva dṛṣṭāntadharmāḥ sādhyadharmiṇi kvāpyanumāne bhavanti yenānīśvaravināśyādikartṛkatvaprasaṅgaḥ syāt

3.1.2.45

तथा हि नित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटादिवद् इत्यत्रापि शब्दस्य कुम्भकारकार्यत्वरौहित्यपारिवर्तुल्यादयो घटधर्माः किमिति न भवन्तीति भवद्भिर्वक्तव्यमिति न

tathā hi nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt ghaṭādivad ityatrāpi śabdasya kumbhakārakāryatvarauhityapārivartulyādayo ghaṭadharmāḥ kimiti na bhavantīti bhavadbhirvaktavyamiti na

3.1.2.46

नन्वेते कार्यत्वसंनिवेशादिमत्त्वादयो हेतवः कार्यस्यानेककर्तृतामपि साधयन्तीति धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनत्वाद् विरुद्धाः

nanvete kāryatvasaṃniveśādimattvādayo hetavaḥ kāryasyānekakartṛtāmapi sādhayantīti dharmisvarūpaviparītasādhanatvād viruddhāḥ

3.1.2.47

तथा च मण्डनः

tathā ca maṇḍanaḥ

3.1.2.47.2

संनिवेशादिमत् सर्वं बुद्धिमद्धेतुमद्यदि

saṃniveśādimat sarvaṃ buddhimaddhetumadyadi

3.1.2.47.3

प्रसिद्धसंनिवेशादेर् एककारणता कुतः

prasiddhasaṃniveśāder ekakāraṇatā kutaḥ

3.1.2.48

रथाद्यवयवा नानातक्षनिर्मापिता अपि

rathādyavayavā nānātakṣanirmāpitā api

3.1.2.48.2

दृश्यन्ते जगति प्राय उपकार्योपकारकाः

dṛśyante jagati prāya upakāryopakārakāḥ

3.1.2.49

इति

iti

3.1.2.50

तद् अप्ययुक्तं रथादीनां कार्याणाम् अनेकतक्षविरचितानामपि एकस्थपतीच्छानुवर्तनं विना निष्पत्त्यदर्शनात्

tad apyayuktaṃ rathādīnāṃ kāryāṇām anekatakṣaviracitānāmapi ekasthapatīcchānuvartanaṃ vinā niṣpattyadarśanāt

3.1.2.51

तदेवं कार्यत्वहेतुना जगतो बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वसिद्धौ यो ऽसौ तत्तद्वैचित्र्यसम्पादिकेच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः कर्ता स इत्य्

tadevaṃ kāryatvahetunā jagato buddhimatkartṛpūrvakatvasiddhau yo 'sau tattadvaicitryasampādikecchājñānakriyāśaktiyuktaḥ kartā sa ity

3.1.2.52

न चैतद् अप्रसिद्धं यस्माद्वैशिष्ट्यं कार्यवैशिष्ट्याद् दृष्टं लोकस्थिताव् अपि लोकव्यवहारेऽपि विशिष्टं कार्यं दृष्ट्वा विशिष्टमेव कारणम् अनुमीयते यया विचित्रभावनादिवस्तुचित्रलेपादिकलाकलापस्यामुख्यतां मध्यत्वम् अनुपमसौन्दर्यसम्पदं च दृष्ट्वा तत्तत्कर्तुरपि तद्गतवैलक्षण्याद्

na caitad aprasiddhaṃ yasmādvaiśiṣṭyaṃ kāryavaiśiṣṭyād dṛṣṭaṃ lokasthitāv api lokavyavahāre'pi viśiṣṭaṃ kāryaṃ dṛṣṭvā viśiṣṭameva kāraṇam anumīyate yayā vicitrabhāvanādivastucitralepādikalākalāpasyāmukhyatāṃ madhyatvam anupamasaundaryasampadaṃ ca dṛṣṭvā tattatkarturapi tadgatavailakṣaṇyād

3.1.2.53

अतश्च

ataśca

3.2.1.1

यत् कार्यं धूमादि यथेति येन प्रकारेण गिरिगुहागतत्वेन तदुत्सङ्गवर्तितया तदपरपार्श्ववर्तित्वेन चोपलब्धं यादृशं च तार्णपार्णादिना स्वरूपेण विशिष्टं यावत्परिमाणं तनुतररेखाकारम् अम्बुदनिवहबहलं वा तत्कारणं वह्निलक्षणं तथेति पर्वतोत्सङ्गस्थं वा तच्छिखरनिविष्टं वा तत्पश्चाद्भागगतं वा तादृशं च तावत् प्रमाणकं वाल्पत्वबहुत्वेन यथानुमीयते

yat kāryaṃ dhūmādi yatheti yena prakāreṇa giriguhāgatatvena tadutsaṅgavartitayā tadaparapārśvavartitvena copalabdhaṃ yādṛśaṃ ca tārṇapārṇādinā svarūpeṇa viśiṣṭaṃ yāvatparimāṇaṃ tanutararekhākāram ambudanivahabahalaṃ vā tatkāraṇaṃ vahnilakṣaṇaṃ tatheti parvatotsaṅgasthaṃ vā tacchikharaniviṣṭaṃ vā tatpaścādbhāgagataṃ vā tādṛśaṃ ca tāvat pramāṇakaṃ vālpatvabahutvena yathānumīyate

3.2.1.2

एवं जगल्लक्षणकार्यस्य तत्तत्प्रकाराकारवैचित्र्यम् उपलभ्य तत्तद्विशेषविषयनिरतिशयज्ञानक्रियाशक्तियुक्तं कारणमनुमीयते

evaṃ jagallakṣaṇakāryasya tattatprakārākāravaicitryam upalabhya tattadviśeṣaviṣayaniratiśayajñānakriyāśaktiyuktaṃ kāraṇamanumīyate

3.2.1.3

तच् च

tac ca

3.3.1.1

यस्याभूत्वा भवनं भूत्वा चाभवनं तस्य कालेनावच्छेदाद् अनित्यत्वम्

yasyābhūtvā bhavanaṃ bhūtvā cābhavanaṃ tasya kālenāvacchedād anityatvam

3.3.1.2

यत्तु पूर्वापरकोटिद्वयविरहात् कालानवच्छिन्नं तन् नित्यम्

yattu pūrvāparakoṭidvayavirahāt kālānavacchinnaṃ tan nityam

Mṛgendraṭīkā