2.15.1.4

तद् अयम् अर्थः येयं कापिलैः परमकारणतया परिकल्पिता सत्त्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयसाम्यात्मिका प्रकृतिः तस्यास् तावन् न गुणेभ्यो ऽन्यत्वम्

tad ayam arthaḥ yeyaṃ kāpilaiḥ paramakāraṇatayā parikalpitā sattvarajastamolakṣaṇaguṇatrayasāmyātmikā prakṛtiḥ tasyās tāvan na guṇebhyo 'nyatvam

2.15.1.5

गुणा एव प्रकृतिर् इति हि ते प्रतिजानते गुणेभ्यो ऽनन्यत्वे चावश्यम् अनेकत्वम् अस्याः

guṇā eva prakṛtir iti hi te pratijānate guṇebhyo 'nanyatve cāvaśyam anekatvam asyāḥ

2.15.1.6

यच् चाचैतन्ये सत्य् अनेकं तत्कारणान्तरपूर्वकं यथा तन्तवो मृत्पिण्डा वा सति च कारणान्तरपूर्वकत्वे न परमकारणता

yac cācaitanye saty anekaṃ tatkāraṇāntarapūrvakaṃ yathā tantavo mṛtpiṇḍā vā sati ca kāraṇāntarapūrvakatve na paramakāraṇatā

2.15.1.7

इदं च ते प्रष्टव्याः द्रष्टृदृश्ययोः संयोगः संसारहेतुस् तत्पूर्वकश् च वियोगो ऽपवर्गकारणम् इति यद् उच्यते तत्र संयोगस् तावत् पुंस्प्रधानयोर् द्रष्टृदृश्यलक्षण एव न परस्पराश्लेषरूपः उभयोर् अप्य् अमूर्तत्वेन तादृशस्यानुपपत्तेः

idaṃ ca te praṣṭavyāḥ draṣṭṛdṛśyayoḥ saṃyogaḥ saṃsārahetus tatpūrvakaś ca viyogo 'pavargakāraṇam iti yad ucyate tatra saṃyogas tāvat puṃspradhānayor draṣṭṛdṛśyalakṣaṇa eva na parasparāśleṣarūpaḥ ubhayor apy amūrtatvena tādṛśasyānupapatteḥ

2.15.1.8

प्रधानं च न स्वतो दृश्यम् अप्रत्यक्षत्वेन तस्येष्टत्वात्

pradhānaṃ ca na svato dṛśyam apratyakṣatvena tasyeṣṭatvāt

2.15.1.9

न च महदहंकारादिरूपेण परिणतेः द्रष्टा तद् द्रष्टुं शक्नोति

na ca mahadahaṃkārādirūpeṇa pariṇateḥ draṣṭā tad draṣṭuṃ śaknoti

2.15.1.10

ततश् च कथम् अनयोर् आद्यः संयोगः तदभावाच् च कथं तत्पूर्वको वियोगः

tataś ca katham anayor ādyaḥ saṃyogaḥ tadabhāvāc ca kathaṃ tatpūrvako viyogaḥ

2.15.1.11

एवं च संयोगवियोगानुपपत्तेर् अकारणत्वम् एव पुरुषार्थं प्रति प्रधानस्य

evaṃ ca saṃyogaviyogānupapatter akāraṇatvam eva puruṣārthaṃ prati pradhānasya

2.15.1.12

इतश् च मिथ्यात्वम् एतदीयस्य ज्ञानस्य

itaś ca mithyātvam etadīyasya jñānasya

2.15.1.13

कुत इत्य् आह

kuta ity āha

2.15.2.1

अभोक्तुः पुरुषस्य भोगायतनेन देहेन भोगसाधनैर् इन्द्रियैर् भोक्तव्यैर् इन्द्रियार्थैर् भोगेन च सुखदुःखवेदनात्मना फलेन किं प्रयोजनम्

abhoktuḥ puruṣasya bhogāyatanena dehena bhogasādhanair indriyair bhoktavyair indriyārthair bhogena ca sukhaduḥkhavedanātmanā phalena kiṃ prayojanam

2.15.2.2

यतश् चास्य भोगस् तदधिकरणतत्साधनसहितो ऽस्ति अतो भोक्तृत्वम् अपह्नोतुम् अशक्यम्

yataś cāsya bhogas tadadhikaraṇatatsādhanasahito 'sti ato bhoktṛtvam apahnotum aśakyam

2.15.2.3

यश् च भोक्ता स कथम् अकर्ता अकर्तरि कारणादिसम्बन्धस्य निरर्थकत्वात्

yaś ca bhoktā sa katham akartā akartari kāraṇādisambandhasya nirarthakatvāt

2.15.2.4

दृक्क्रियात्मकत्वम् एव स्वरूपं चैतन्यस्य ततश् च कर्तृत्वनिरासात् ज्ञत्वम् अपि निरस्तं संवेदनस्यापि क्रियात्मनः कर्तृत्वानपगमात्

dṛkkriyātmakatvam eva svarūpaṃ caitanyasya tataś ca kartṛtvanirāsāt jñatvam api nirastaṃ saṃvedanasyāpi kriyātmanaḥ kartṛtvānapagamāt

2.15.2.5

न हि अकर्तुः संवेदनं चाप्य् उपपन्नम्

na hi akartuḥ saṃvedanaṃ cāpy upapannam

2.15.2.6

इतश् च सांख्यज्ञानस्य मिथ्यात्वम् आह

itaś ca sāṃkhyajñānasya mithyātvam āha

2.15.2.1

अचेतनम् अपि प्रधानं बुद्धिमत् कर्तृप्रेरणं विना स्वातन्त्र्येण कथं कार्यकरणे प्रवर्तते

acetanam api pradhānaṃ buddhimat kartṛpreraṇaṃ vinā svātantryeṇa kathaṃ kāryakaraṇe pravartate

2.15.2.2

न ह्य् अनुसंधानशून्यस्य बुद्धिमतो ऽपि घुणकीटस्येवाक्षरलेखने प्रवृत्तिर् युक्ता किं पुनः परिणामिनो जडस्य

na hy anusaṃdhānaśūnyasya buddhimato 'pi ghuṇakīṭasyevākṣaralekhane pravṛttir yuktā kiṃ punaḥ pariṇāmino jaḍasya

2.15.2.3

यश् चात्र चेतनः पुरुषः स तदधीनो न कर्तेति प्रकृतिस्थानां नेयम् उक्तिर् उचिता

yaś cātra cetanaḥ puruṣaḥ sa tadadhīno na karteti prakṛtisthānāṃ neyam uktir ucitā

2.15.2.4

इदानीम् अनेकान्तवादिनिराकरणाय संख्यातस् तन्मतं पूर्वपक्षयितुम् उच्यते

idānīm anekāntavādinirākaraṇāya saṃkhyātas tanmataṃ pūrvapakṣayitum ucyate

Mṛgendraṭīkā