1.11.2.14

महेश्वरः पाणितले स्थितो ऽपि सन् पलायते दैवहतस्य सन्मणिः

maheśvaraḥ pāṇitale sthito 'pi san palāyate daivahatasya sanmaṇiḥ

1.11.2.15

इति

iti

1.11.2.16

ईदृशाभ्यां च हेतुदृष्टान्ताभ्यां साध्यसिद्ध्युपगमे ऽन्यत्राप्य् अयम् एव न्यायः प्रसज्यत इत्य् आह

īdṛśābhyāṃ ca hetudṛṣṭāntābhyāṃ sādhyasiddhyupagame 'nyatrāpy ayam eva nyāyaḥ prasajyata ity āha

1.12.1.1

भवता किल शब्दमात्रं हि देवता इति प्रतिज्ञातम् अतः शब्दव्यतिरिक्तदेवतानभ्युपगमे सत्य् एतद् आपतितं यद् उत वाचकव्यतिरिक्तवाच्यार्थासम्भवः

bhavatā kila śabdamātraṃ hi devatā iti pratijñātam ataḥ śabdavyatiriktadevatānabhyupagame saty etad āpatitaṃ yad uta vācakavyatiriktavācyārthāsambhavaḥ

1.12.1.1.2

इन्द्रादिशब्दानां नान्यो वाच्यो ऽर्थो विद्यते

indrādiśabdānāṃ nānyo vācyo 'rtho vidyate

1.12.1.1.3

एवं शब्दत्वाविशेषात् घटादाव् अपि अयम् एव न्यायो ऽस्तु न चैतद् युक्तम् अनुभवविरोधात्

evaṃ śabdatvāviśeṣāt ghaṭādāv api ayam eva nyāyo 'stu na caitad yuktam anubhavavirodhāt

1.12.1.2

तथा हि

tathā hi

1.12.2.1

घटते चेष्टते अर्थक्रियाम् इति घटः चन्दति ह्लादयति दीप्यते चेति चन्द्र इत्य् एवंविधया शब्दव्युत्पत्त्या शब्दव्यतिरिक्तवाच्यार्थासंभवतो घटशब्दस्यैवोदकाहरणं चन्द्रशब्दस्यैव चाह्लादनादि प्राप्तं न चानयोस् तद् अस्ति अपि तु तद्वाच्ययोः पृथुबुध्नोदराद्याकारभास्वरबिम्बस्वरूपयोस् तत्तदर्थक्रियाकरणक्षमत्वं

ghaṭate ceṣṭate arthakriyām iti ghaṭaḥ candati hlādayati dīpyate ceti candra ity evaṃvidhayā śabdavyutpattyā śabdavyatiriktavācyārthāsaṃbhavato ghaṭaśabdasyaivodakāharaṇaṃ candraśabdasyaiva cāhlādanādi prāptaṃ na cānayos tad asti api tu tadvācyayoḥ pṛthubudhnodarādyākārabhāsvarabimbasvarūpayos tattadarthakriyākaraṇakṣamatvaṃ

1.12.2.2

ततो न वाच्यवाचकयोर् ऐक्यम्

tato na vācyavācakayor aikyam

1.12.2.3

ततश् च न शब्दमात्रं देवता किं तर्हि तद्वाच्यैवेति सिद्धम्

tataś ca na śabdamātraṃ devatā kiṃ tarhi tadvācyaiveti siddham

1.12.2.4

इदानीं वाक्यं तदन्यथासिद्धम् इति परमतम् अनुसंधाय दूषयति

idānīṃ vākyaṃ tadanyathāsiddham iti paramatam anusaṃdhāya dūṣayati

1.13.2.1

इन्द्रो वज्री हिरण्मयः इत्यादीनि वाक्यानि शक्रादिदेवतालिङ्गानि मन्त्रार्थवादपराणि त्व् एषां स्वरूपयाथार्थ्यम् इति यद् भवद्भिर् अभिहितं तत् तथास्तु स्वार्थप्रतिपादनपराणां तु श्रूयमाणानां कर्मरूपादिशब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात्

indro vajrī hiraṇmayaḥ ityādīni vākyāni śakrādidevatāliṅgāni mantrārthavādaparāṇi tv eṣāṃ svarūpayāthārthyam iti yad bhavadbhir abhihitaṃ tat tathāstu svārthapratipādanaparāṇāṃ tu śrūyamāṇānāṃ karmarūpādiśabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt

1.13.2.2

तत्र कर्मशब्दाः क्रियाभिधायिनः व्रीहीन् अवहन्ति इत्यादयः

tatra karmaśabdāḥ kriyābhidhāyinaḥ vrīhīn avahanti ityādayaḥ

1.13.2.3

एवं रूपशब्दाः जात्यादिशब्दाश् च

evaṃ rūpaśabdāḥ jātyādiśabdāś ca

1.13.2.4

यथा श्वेतं छागम् आलभेत इत्य् अत्र श्वेतशब्दस्य रूपाभिधायिनः छागशब्दस्य च जातिवाचिनः शक्रादिशब्दवत् शब्दत्वाविशेषात् स्वरूपयाथार्थ्यासंभवे सत्य् आनर्थक्यं ततश् च चोदनावाक्यानाम् अकिंचित्करत्वम्

yathā śvetaṃ chāgam ālabheta ity atra śvetaśabdasya rūpābhidhāyinaḥ chāgaśabdasya ca jātivācinaḥ śakrādiśabdavat śabdatvāviśeṣāt svarūpayāthārthyāsaṃbhave saty ānarthakyaṃ tataś ca codanāvākyānām akiṃcitkaratvam

1.13.2.5

यद् वा शक्रादिवाचकस्य वाक्यस्यान्यविषयत्वे कल्प्यमाने तद्विषयाणाम् इन्द्रो वृत्रम् अवधीत् इत्यादीनां कर्मशब्दानां सहस्रदृग्वज्रपाण्यादीनां च रूपाद्यभिधायिनां शब्दानां कथम् अर्थवत्त्वं स्यात्

yad vā śakrādivācakasya vākyasyānyaviṣayatve kalpyamāne tadviṣayāṇām indro vṛtram avadhīt ityādīnāṃ karmaśabdānāṃ sahasradṛgvajrapāṇyādīnāṃ ca rūpādyabhidhāyināṃ śabdānāṃ katham arthavattvaṃ syāt

1.13.2.6

न चार्घजरतीयन्याय उपपादयितुं शक्यो येन विधिशब्दानाम् एव स्वरूपयाथार्थ्यं नेन्द्रादिशब्दानाम् इति

na cārghajaratīyanyāya upapādayituṃ śakyo yena vidhiśabdānām eva svarūpayāthārthyaṃ nendrādiśabdānām iti

1.13.2.7

यद् अप्य् उक्तं लोकवादाः क्व साधवः इति तद् अयुक्तम्

yad apy uktaṃ lokavādāḥ kva sādhavaḥ iti tad ayuktam

1.13.2.8

यतः

yataḥ

1.14.2.1

नद्यास् तीरे गुडशकटं पर्यस्तम् इत्यादेर् निर्मूलस्यापि प्रवादस्य एकान्तेन न मिथ्यात्वं कदाचित् संवादितत्वात्

nadyās tīre guḍaśakaṭaṃ paryastam ityāder nirmūlasyāpi pravādasya ekāntena na mithyātvaṃ kadācit saṃvāditatvāt

Mṛgendraṭīkā