12.231.4

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं समवाप्यते

manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ samavāpyate

12.231.4.2

येनोपायेन पुरुषैस्तच्च व्याख्यातुम् अर्हसि

yenopāyena puruṣaistacca vyākhyātum arhasi

12.231.5

व्यास उवाच

vyāsa uvāca

12.231.5.2

नान्यत्र विद्यातपसोर् नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्

nānyatra vidyātapasor nānyatrendriyanigrahāt

12.231.5.3

नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन

nānyatra sarvasaṃtyāgāt siddhiṃ vindati kaścana

12.231.6

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ

12.231.6.2

भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु

bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛdgrāme niviṣṭāni śarīriṣu

12.231.7

भूमेर् देहो जलात् सारो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते

bhūmer deho jalāt sāro jyotiṣaścakṣuṣī smṛte

12.231.7.2

प्राणापानाश्रयो वायुः खेष्वाकाशं शरीरिणाम्

prāṇāpānāśrayo vāyuḥ kheṣvākāśaṃ śarīriṇām

12.231.8

क्रान्ते विष्णुर् बले शक्रः कोष्ठे ऽग्निर् भुक्तम् अर्छति

krānte viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhuktam archati

12.231.8.2

कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती

karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī

12.231.9

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी

karṇau tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī

12.231.9.2

दर्शनानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये

darśanānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye

12.231.10

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम्

śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ ca pañcamam

12.231.10.2

इन्द्रियाणि पृथक् त्वर्थान्मनसो दर्शयन्त्युत

indriyāṇi pṛthak tvarthānmanaso darśayantyuta

12.231.11

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान् यन्तेव वाजिनः

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyān yanteva vājinaḥ

12.231.11.2

मनश्चापि सदा युङ्क्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः

manaścāpi sadā yuṅkte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ

12.231.12

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषाम् ईश्वरं मनः

indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣām īśvaraṃ manaḥ

12.231.12.2

नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा

niyame ca visarge ca bhūtātmā manasastathā

12.231.13

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ