6.1.3.3

समानस्पर्धी स्वभावतस्त्यागी

samānaspardhī svabhāvatastyāgī

6.1.3.4

राजनि महामात्रे वा सिद्धो दैवप्रमाणो वित्तावमानी गुरूणां शासनातिगः सजातानां लक्ष्यभूतः सवित्त एकपुत्रो लिङ्गी प्रच्छन्नकामः शूरो वैद्यश्चेति

rājani mahāmātre vā siddho daivapramāṇo vittāvamānī gurūṇāṃ śāsanātigaḥ sajātānāṃ lakṣyabhūtaḥ savitta ekaputro liṅgī pracchannakāmaḥ śūro vaidyaśceti

6.1.4

प्रीतियशोऽर्थास्तु गुणतो ऽधिगम्याः

prītiyaśo'rthāstu guṇato 'dhigamyāḥ

6.1.5

महाकुलीनो विद्धान् सर्वसमयज्ञः कविर् आख्यानकुशलो वाग्मी प्रगल्भो विविधशिल्पज्ञो वृद्धदर्शी स्थूललक्षो महोत्साहो दृढभक्तिर् अनसूयकस्त्यागी मित्रवत्सलो घटागोष्ठीप्रेक्षणकसमाजसमस्याक्रीडनशीलो नीरुजो ऽव्यङ्गशरीरः प्राणवानमद्यपो वृषो मैत्रः स्त्रीणां प्रणेता लालयिता च

mahākulīno viddhān sarvasamayajñaḥ kavir ākhyānakuśalo vāgmī pragalbho vividhaśilpajño vṛddhadarśī sthūlalakṣo mahotsāho dṛḍhabhaktir anasūyakastyāgī mitravatsalo ghaṭāgoṣṭhīprekṣaṇakasamājasamasyākrīḍanaśīlo nīrujo 'vyaṅgaśarīraḥ prāṇavānamadyapo vṛṣo maitraḥ strīṇāṃ praṇetā lālayitā ca

6.1.5.2

न चासां वशगः स्वतन्त्रवृत्तिर् अनिष्ठुरो ऽनीर्ष्यालुर् अनवशङ्की चेति नायकगुणाः

na cāsāṃ vaśagaḥ svatantravṛttir aniṣṭhuro 'nīrṣyālur anavaśaṅkī ceti nāyakaguṇāḥ

6.1.6

नायिकायाः पुना रूपयौवनलक्षणमाधुर्ययोगिनी गुणेष्वनुरक्ता न तथार्थेषु प्रीतिसंयोगशीला स्थिरम् अतिरेकजातीया विशेषार्थिनी नित्यम् अकदर्यवृत्तिर् गोष्ठीकलाप्रिया चेति

nāyikāyāḥ punā rūpayauvanalakṣaṇamādhuryayoginī guṇeṣvanuraktā na tathārtheṣu prītisaṃyogaśīlā sthiram atirekajātīyā viśeṣārthinī nityam akadaryavṛttir goṣṭhīkalāpriyā ceti

6.1.7

नायिका पुनर्बुद्धिशीलाचार आर्जवं कृतज्ञता दीर्घदूरदर्शित्वं अविसंवादिता देशकालज्ञता नागरकता दैन्यातिहासपैशुन्यपरिवादक्रोधलोभस्तम्भचापलवर्जनं पूर्वाभिभाषिता कामसूत्रकौशलं तदङ्गविद्यासु चेति साधारणगुणाः

nāyikā punarbuddhiśīlācāra ārjavaṃ kṛtajñatā dīrghadūradarśitvaṃ avisaṃvāditā deśakālajñatā nāgarakatā dainyātihāsapaiśunyaparivādakrodhalobhastambhacāpalavarjanaṃ pūrvābhibhāṣitā kāmasūtrakauśalaṃ tadaṅgavidyāsu ceti sādhāraṇaguṇāḥ

6.1.7.2

गुणविपर्यये दोषाः

guṇaviparyaye doṣāḥ

6.1.8

क्षयी रोगी कृमिशकृद्वायसास्यः प्रियकलत्रः परुषवाक् कदर्यो निर्घृणो गुरुजनपरित्यक्तः स्तेनो दम्भशीलो मूलकर्मणि प्रसक्तो मानापमानयोर् अनपेक्षी द्वेष्यैर् अप्यर्थहार्यो विलज्ज इत्यगम्याः

kṣayī rogī kṛmiśakṛdvāyasāsyaḥ priyakalatraḥ paruṣavāk kadaryo nirghṛṇo gurujanaparityaktaḥ steno dambhaśīlo mūlakarmaṇi prasakto mānāpamānayor anapekṣī dveṣyair apyarthahāryo vilajja ityagamyāḥ

6.1.9

रागो भयम् अर्थः संघर्षो वैरनिर्यातनं जिज्ञासा पक्षः खेदो घर्मो यशो ऽनुकम्पा सुहृद्वाक्यं ह्रीः प्रियसादृश्यं धन्यता रागापनयः साजात्यं साहवेश्यं सातत्यम् आयतिश्च गमनकारणानि भवन्तीत्याचार्याः

rāgo bhayam arthaḥ saṃgharṣo vairaniryātanaṃ jijñāsā pakṣaḥ khedo gharmo yaśo 'nukampā suhṛdvākyaṃ hrīḥ priyasādṛśyaṃ dhanyatā rāgāpanayaḥ sājātyaṃ sāhaveśyaṃ sātatyam āyatiśca gamanakāraṇāni bhavantītyācāryāḥ

6.1.9.2

अर्थो ऽनर्थप्रतीघातः प्रीतिश्चेति वात्स्यायनः

artho 'narthapratīghātaḥ prītiśceti vātsyāyanaḥ

6.1.9.3

अर्थस्तु प्रीत्या न बाधितः

arthastu prītyā na bādhitaḥ

6.1.9.4

अस्य प्राधान्यात्

asya prādhānyāt

6.1.9.5

भयादिषु तु गुरुलाघवं परीक्ष्यम् इति सहायगम्यागम्यकारणचिन्ता

bhayādiṣu tu gurulāghavaṃ parīkṣyam iti sahāyagamyāgamyakāraṇacintā

6.1.10

उपमन्त्रितापि गम्येन सहसा न प्रतिजानीयात्

upamantritāpi gamyena sahasā na pratijānīyāt

6.1.10.2

पुरुषाणां सुलभावमानित्वात्

puruṣāṇāṃ sulabhāvamānitvāt

6.1.10.3

भावजिज्ञासार्थं परिचारकमुखान् संवाहकगायनवैहासिकान् गम्ये तद्भक्तान् वा प्रणिदध्यात्

bhāvajijñāsārthaṃ paricārakamukhān saṃvāhakagāyanavaihāsikān gamye tadbhaktān vā praṇidadhyāt

6.1.10.4

तदभावे पीठमर्दादीन्

tadabhāve pīṭhamardādīn

6.1.10.5

तेभ्यो नायकस्य शौचाशौचं रागापरागौ सक्तासक्तां दानादाने च विद्यात्

tebhyo nāyakasya śaucāśaucaṃ rāgāparāgau saktāsaktāṃ dānādāne ca vidyāt

6.1.10.6

संभावितेन च सह विटपुरोगां प्रीतिं योजयेत्

saṃbhāvitena ca saha viṭapurogāṃ prītiṃ yojayet

Kāmasūtra