18.3

त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन

trayaḥ śothā bhavanti vātapittaśleṣmanimittāḥ te punardvividhā nijāgantubhedena

18.4

तत्रागन्तवश् छेदनभेदनक्षणनभञ्जनपिच्छनोत्पेषणप्रहारवधबन्धनवेष्टनव्यधनपीडनादिभिर् वा भल्लातकपुष्पफलरसात्मगुप्ताशूकक्रिमिशूकाहितपत्रलतागुल्मसंस्पर्शनैर् वा स्वेदनपरिसर्पणावमूत्रणैर्वा विषिणां सविषप्राणिदंष्ट्रादन्तविषाणनखनिपातैर् वा सागरविषवातहिमदहनसंस्पर्शनैर्वा शोथाः समुपजायन्ते

tatrāgantavaś chedanabhedanakṣaṇanabhañjanapicchanotpeṣaṇaprahāravadhabandhanaveṣṭanavyadhanapīḍanādibhir vā bhallātakapuṣpaphalarasātmaguptāśūkakrimiśūkāhitapatralatāgulmasaṃsparśanair vā svedanaparisarpaṇāvamūtraṇairvā viṣiṇāṃ saviṣaprāṇidaṃṣṭrādantaviṣāṇanakhanipātair vā sāgaraviṣavātahimadahanasaṃsparśanairvā śothāḥ samupajāyante

18.5

ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैर् आदावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः बन्धम् अन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश् चोपक्रमैर् उपक्रम्यमाणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते

te punaryathāsvaṃ hetuvyañjanair ādāvupalabhyante nijavyañjanaikadeśaviparītaiḥ bandham antrāgadapralepapratāpanirvāpaṇādibhiś copakramair upakramyamāṇāḥ praśāntimāpadyante

18.6

निजाः पुनः स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानाम् अयथावत्प्रयोगान्मिथ्यासंसर्जनाद् वा छर्द्यलसकविसूचिकाश्वासकासातिसारशोषपाण्डुरोगोदरज्वरप्रदरभगन्दरार्शोविकारातिकर्शनैर्वा कुष्ठकण्डूपिडकादिभिर्वा छर्दिक्षवथूद्गारशुक्रवातमूत्रपुरीषवेगधारणैर्वा कर्मरोगोपवासाध्वकर्शितस्य वा सहसातिगुर्वम्ललवणपिष्टान्नफलशाकरागदधिहरितकमद्यमन्दकविरूढनवशूकशमीधान्यानूपौदकपिशितोपयोगान् मृत्पङ्कलोष्टभक्षणाल्लवणातिभक्षणाद् गर्भसम्पीडनाद् आमगर्भप्रपतनात् प्रजातानां च मिथ्योपचाराद् उदीर्णदोषत्वाच्च शोफाः प्रादुर्भवन्ति इत्युक्तः सामान्यो हेतुः

nijāḥ punaḥ snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanaśirovirecanānām ayathāvatprayogānmithyāsaṃsarjanād vā chardyalasakavisūcikāśvāsakāsātisāraśoṣapāṇḍurogodarajvarapradarabhagandarārśovikārātikarśanairvā kuṣṭhakaṇḍūpiḍakādibhirvā chardikṣavathūdgāraśukravātamūtrapurīṣavegadhāraṇairvā karmarogopavāsādhvakarśitasya vā sahasātigurvamlalavaṇapiṣṭānnaphalaśākarāgadadhiharitakamadyamandakavirūḍhanavaśūkaśamīdhānyānūpaudakapiśitopayogān mṛtpaṅkaloṣṭabhakṣaṇāllavaṇātibhakṣaṇād garbhasampīḍanād āmagarbhaprapatanāt prajātānāṃ ca mithyopacārād udīrṇadoṣatvācca śophāḥ prādurbhavanti ityuktaḥ sāmānyo hetuḥ

18.7

अयं त्वत्र विशेषः शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर् वायुः प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णो वा चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यत इव पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते संकुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथः

ayaṃ tvatra viśeṣaḥ śītarūkṣalaghuviśadaśramopavāsātikarśanakṣapaṇādibhir vāyuḥ prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śophaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati tathā śyāmāruṇavarṇaḥ prakṛtivarṇo vā calaḥ spandanaḥ kharaparuṣabhinnatvagromā chidyata iva bhidyata iva pīḍyata iva sūcībhiriva tudyata iva pipīlikābhiriva saṃsṛpyate sarṣapakalkāvalipta iva cimicimāyate saṃkucyata āyamyata iveti vātaśothaḥ

18.7.2

उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैर् अग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्मांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत इति

uṣṇatīkṣṇakaṭukakṣāralavaṇāmlājīrṇabhojanair agnyātapapratāpaiśca pittaṃ prakupitaṃ tvaṅmāṃsaśoṇitānyabhibhūya śothaṃ janayati sa kṣiprotthānapraśamo bhavati kṛṣṇapītanīlatāmrāvabhāsa uṣṇo mṛduḥ kapilatāmraromā uṣyate dūyate dhūpyate ūṣmāyate svidyate klidyate na ca sparśamuṣṇaṃ ca suṣūyata iti

18.7.3

गुरुमधुरशीतस्निग्धैर् अतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वङ्मांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति स कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथः

gurumadhuraśītasnigdhair atisvapnāvyāyāmādibhiśca śleṣmā prakupitastvaṅmāṃsaśoṇitādīnyabhibhūya śothaṃ janayati sa kṛcchrotthānapraśamo bhavati pāṇḍuśvetāvabhāso guruḥ snigdhaḥ ślakṣṇaḥ sthiraḥ styānaḥ śuklāgraromā sparśoṣṇasahaśceti śleṣmaśothaḥ

18.7.4

यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः एवं सप्तविधो भेदः

yathāsvakāraṇākṛtisaṃsargāddvidoṣajāstrayaḥ śothā bhavanti yathāsvakāraṇākṛtisannipātāt sānnipātika ekaḥ evaṃ saptavidho bhedaḥ

18.8

प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर् भिद्यमानो द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधा सप्तविधो ऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते पुनश्चैक एवोत्सेधसामान्यात्

prakṛtibhistābhistābhir bhidyamāno dvividhastrividhaścaturvidhā saptavidho 'ṣṭavidhaśca śotha upalabhyate punaścaika evotsedhasāmānyāt

18.9

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

18.9.2

शूयन्ते यस्य गात्राणि स्वपन्तीव रुजन्ति च

śūyante yasya gātrāṇi svapantīva rujanti ca

18.9.3

पीडितान्युन्नमन्त्याशु वातशोथं तमादिशेत्

pīḍitānyunnamantyāśu vātaśothaṃ tamādiśet

18.10

यश्चाप्यरुणवर्णाभः शोथो नक्तं प्रणश्यति

yaścāpyaruṇavarṇābhaḥ śotho naktaṃ praṇaśyati

18.10.2

स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः

snehoṣṇamardanābhyāṃ ca praṇaśyet sa ca vātikaḥ

18.11

यः पिपासाज्वरार्तस्य दूयते ऽथ विदह्यते

yaḥ pipāsājvarārtasya dūyate 'tha vidahyate

18.11.2

स्विद्यति क्लिद्यते गन्धी स पैत्तः श्वयथुः स्मृतः

svidyati klidyate gandhī sa paittaḥ śvayathuḥ smṛtaḥ

18.12

यः पीतनेत्रवक्त्रत्वक् पूर्वं मध्यात् प्रशूयते

yaḥ pītanetravaktratvak pūrvaṃ madhyāt praśūyate

18.12.2

तनुत्वक् चातिसारी च पित्तशोथः स उच्यते

tanutvak cātisārī ca pittaśothaḥ sa ucyate

18.13

शीतः सक्तगतिर्यस्तु कण्डूमान् पाण्डुरेव च

śītaḥ saktagatiryastu kaṇḍūmān pāṇḍureva ca

18.13.2

निपीडितो नोन्नमति श्वयथुः स कफात्मकः

nipīḍito nonnamati śvayathuḥ sa kaphātmakaḥ

Carakasaṃhitā