11.47.3

तद्विद्यसेवा विज्ञानमात्मादीनां च सर्वशः

tadvidyasevā vijñānamātmādīnāṃ ca sarvaśaḥ

11.48

त्रयो रोगमार्गा इति शाखा मर्मास्थिसन्धयः कोष्ठश्च

trayo rogamārgā iti śākhā marmāsthisandhayaḥ koṣṭhaśca

11.48.2

तत्र शाखा रक्तादयो धातवस्त्वक् च स बाह्यो रोगमार्गः मर्माणि पुनर्वस्तिहृदयमूर्धादीनि अस्थिसन्धयोऽस्थिसंयोगास्तत्रोपनिबद्धाश्च स्नायुकण्डराः स मध्यमो रोगमार्गः कोष्ठः पुनरुच्यते महास्रोतः शरीरमध्यं महानिम्नमामपक्वाशयश्चेति पर्यायशब्दैस्तन्त्रे स रोगमार्ग आभ्यन्तरः

tatra śākhā raktādayo dhātavastvak ca sa bāhyo rogamārgaḥ marmāṇi punarvastihṛdayamūrdhādīni asthisandhayo'sthisaṃyogāstatropanibaddhāśca snāyukaṇḍarāḥ sa madhyamo rogamārgaḥ koṣṭhaḥ punarucyate mahāsrotaḥ śarīramadhyaṃ mahānimnamāmapakvāśayaśceti paryāyaśabdaistantre sa rogamārga ābhyantaraḥ

11.49

तत्र गण्डपिडकालज्यपचीचर्मकीलाधिमांसमषककुष्ठव्यङ्गादयो विकारा बहिर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः शाखानुसारिणो भवन्ति रोगाः पक्षवधग्रहापतानकार्दितशोषराजयक्ष्मास्थिसन्धिशूलगुदभ्रंशादयः शिरोहृद्वस्तिरोगादयश्च मध्यममार्गानुसारिणो भवन्ति रोगा ज्वरातीसारछर्द्यलसकविसूचिकाकासश्वासहिक्कानाहोदरप्लीहादयो ऽन्तर्मार्गजाश्च विसर्पश्वयथुगुल्मार्शोविद्रध्यादयः

tatra gaṇḍapiḍakālajyapacīcarmakīlādhimāṃsamaṣakakuṣṭhavyaṅgādayo vikārā bahirmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ śākhānusāriṇo bhavanti rogāḥ pakṣavadhagrahāpatānakārditaśoṣarājayakṣmāsthisandhiśūlagudabhraṃśādayaḥ śirohṛdvastirogādayaśca madhyamamārgānusāriṇo bhavanti rogā jvarātīsārachardyalasakavisūcikākāsaśvāsahikkānāhodaraplīhādayo 'ntarmārgajāśca visarpaśvayathugulmārśovidradhyādayaḥ

11.50

त्रिविधा भिषज इति

trividhā bhiṣaja iti

11.50.2

भिषक्छद्मचराः सन्ति सन्त्येके सिद्धसाधिताः

bhiṣakchadmacarāḥ santi santyeke siddhasādhitāḥ

11.50.3

सन्ति वैद्यगुणैर्युक्तास्त्रिविधा भिषजो भुवि

santi vaidyaguṇairyuktāstrividhā bhiṣajo bhuvi

11.51

वैद्यभाण्डौषधैः पुस्तैः पल्लवैरवलोकनैः

vaidyabhāṇḍauṣadhaiḥ pustaiḥ pallavairavalokanaiḥ

11.51.2

लभन्ते ये भिषक्शब्दमज्ञास्ते प्रतिरूपकाः

labhante ye bhiṣakśabdamajñāste pratirūpakāḥ

11.52

श्रीयशोज्ञानसिद्धानां व्यपदेशाद् अतद्विधाः

śrīyaśojñānasiddhānāṃ vyapadeśād atadvidhāḥ

11.52.2

वैद्यशब्दं लभन्ते ये ज्ञेयास्ते सिद्धसाधिताः

vaidyaśabdaṃ labhante ye jñeyāste siddhasādhitāḥ

11.53

प्रयोगज्ञानविज्ञानसिद्धिसिद्धाः सुखप्रदाः

prayogajñānavijñānasiddhisiddhāḥ sukhapradāḥ

11.53.2

जीविताभिसरास्ते स्युर्वैद्यत्वं तेष्ववस्थितमिति

jīvitābhisarāste syurvaidyatvaṃ teṣvavasthitamiti

11.54

त्रिविधमौषधमिति दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्च

trividhamauṣadhamiti daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśca

11.54.2

तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि युक्तिव्यपाश्रयं पुनराहारौषधद्रव्याणां योजना सत्त्वावजयः पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो

tatra daivavyapāśrayaṃ mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi yuktivyapāśrayaṃ punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ yojanā sattvāvajayaḥ punarahitebhyo'rthebhyo

11.55

शरीरदोषप्रकोपे खलु शरीरमेवाश्रित्य प्रायशस्त्रिविधम् औषधमिच्छन्ति अन्तःपरिमार्जनं बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं चेति

śarīradoṣaprakope khalu śarīramevāśritya prāyaśastrividham auṣadhamicchanti antaḥparimārjanaṃ bahiḥparimārjanaṃ śastrapraṇidhānaṃ ceti

11.55.2

तत्रान्तःपरिमार्जनं यदन्तःशरीरमनुप्रविश्यौषधम् आहारजातव्याधीन् प्रमार्ष्टि यत्पुनर् बहिःस्पर्शम् आश्रित्याभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोन्मर्दनाद्यैर् आमयान् प्रमार्ष्टि तद्बहिःपरिमार्जनं शस्त्रप्रणिधानं पुनश् छेदनभेदनव्यधनदारणलेखनोत्पाटनप्रच्छनसीवनैषणक्षारजलौकसश्

tatrāntaḥparimārjanaṃ yadantaḥśarīramanupraviśyauṣadham āhārajātavyādhīn pramārṣṭi yatpunar bahiḥsparśam āśrityābhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyair āmayān pramārṣṭi tadbahiḥparimārjanaṃ śastrapraṇidhānaṃ punaś chedanabhedanavyadhanadāraṇalekhanotpāṭanapracchanasīvanaiṣaṇakṣārajalaukasaś

11.56

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

11.56.2

प्राज्ञो रोगे समुत्पन्ने बाह्येनाभ्यन्तरेण वा

prājño roge samutpanne bāhyenābhyantareṇa vā

11.56.3

कर्मणा लभते शर्म शस्त्रोपक्रमणेन वा

karmaṇā labhate śarma śastropakramaṇena vā

Carakasaṃhitā