1.7.6

तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः

taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ

1.8

तत्रादित एव वर्णाधिकारः

tatrādita eva varṇādhikāraḥ

1.8.2

तद्यथा कृष्णःश्यामः श्यामावदातः अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः

tadyathā kṛṣṇaḥśyāmaḥ śyāmāvadātaḥ avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyād anūkato'nyathā vāpi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ

1.9

नीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान्

nīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyāt prāgvikṛtān abhūtvotpannān

1.9.2

इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य

iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya

1.10

तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधरविभागेन यद्यन्तर्बहिर्विभागेन आतुरस्यारिष्टम् इति विद्यात् एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति

tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena yadyuttarādharavibhāgena yadyantarbahirvibhāgena āturasyāriṣṭam iti vidyāt evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra vartamāno maraṇāya bhavati

1.11

वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः

varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ

1.12

तथा परिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानाम् अन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवम् एवाप्रशस्तं

tathā paripluvyaṅgatilakālakapiḍakānām anyatamasyānane janmāturasyaivam evāpraśastaṃ

1.13

नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति

nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati

1.14

यच्चान्यदपि किंचिद्वर्णवैकृतम् अभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तम् एव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत् तद् अरिष्टमिति विद्यात्

yaccānyadapi kiṃcidvarṇavaikṛtam abhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittam eva hīyamānasyāturasya śaśvat tad ariṣṭamiti vidyāt

1.14.2

इति वर्णाधिकारः

iti varṇādhikāraḥ

1.15

स्वराधिकारस्तु हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्याद् अनूकतोऽन्यथा वापि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः

svarādhikārastu haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti yāṃścāparān upekṣamāṇo'pi vidyād anūkato'nyathā vāpi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ

1.15.2

एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास् त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति यांश्चापरान् उपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतान् अभूत्वोत्पन्नान्

eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇās tvāturāṇāṃ svarā vaikārikā bhavanti yāṃścāparān upekṣamāṇo'pi vidyāt prāgvikṛtān abhūtvotpannān

1.15.3

इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति

iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti

1.16

तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्व् अभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वम् एकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम्

tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśv abhinirvṛttiḥ svarānekatvam ekasya cānekatvamapraśastam

1.16.2

इति स्वराधिकारः

iti svarādhikāraḥ

1.17

इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति

iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti

1.18

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

1.18.2

यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते

yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate

1.18.3

अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः

ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ

Carakasaṃhitā