8.16

सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति

sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti

8.17

यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर् मिश्रीभावम् आपन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नम् अव्यापन्नेन योनावनुपहतायाम् अप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भम् अभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन

yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayor miśrībhāvam āpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannam avyāpannena yonāvanupahatāyām apraduṣṭe garbhāśaye garbham abhinirvartayatyekāntena

8.17.2

यथा निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणम् उपनिपातादेव रागम् अभिनिर्वर्तयति तद्वत् यथा वा क्षीरं दध्नाभिषुतम् अभिषवणाद् विहाय स्वभावम् आपद्यते दधिभावं शुक्रं तद्वत्

yathā nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇam upanipātādeva rāgam abhinirvartayati tadvat yathā vā kṣīraṃ dadhnābhiṣutam abhiṣavaṇād vihāya svabhāvam āpadyate dadhibhāvaṃ śukraṃ tadvat

8.18

एवम् अभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः

evam abhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ

8.18.2

यथा हि बीजम् अनुपतप्तम् उप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते

yathā hi bījam anupataptam uptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete

8.19

तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते प्राग्व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक्

tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak

8.19.2

कर्मणां हि देशकालसंपदुपेतानां नियतम् इष्टफलत्वं तथेतरेषाम् इतरत्वम्

karmaṇāṃ hi deśakālasaṃpadupetānāṃ niyatam iṣṭaphalatvaṃ tathetareṣām itaratvam

8.19.3

तस्मादापन्नगर्भां स्त्रियम् अभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुंसवनमस्यै दद्यात्

tasmādāpannagarbhāṃ striyam abhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt

8.19.4

गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां संपदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत् तथैवापराञ् जीवकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो यथेष्टं वाप्युपसंस्कृत्य पयसा कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत् तथा कनकमयान् राजतान् आयसांश्च पुरुषकान् अग्निवर्णान् अणुप्रभाणान् दध्नि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेद् अनवशेषतः पुष्येण पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणम् उपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्टस्य रसं देहल्याम् उपनिधाय दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना

goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ saṃpadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet tathaivāparāñ jīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vāpyupasaṃskṛtya payasā kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet tathā kanakamayān rājatān āyasāṃśca puruṣakān agnivarṇān aṇuprabhāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibed anavaśeṣataḥ puṣyeṇa puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇam upāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyām upanidhāya dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā

8.19.5

यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम्

yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam

8.19.6

इति पुंसवनानि

iti puṃsavanāni

8.20

अत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्यामोघाव्यथा शिवारिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासाम् ओषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणम् एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम् एताभिश्चैव पुष्ये पुष्ये स्नानं सदा च ताः समालभेत

ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryāmoghāvyathā śivāriṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsām oṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇam etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ sadā ca tāḥ samālabheta

8.20.2

तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानाम् ओषधीनां सदोपयोगस् तैस्तैर् उपयोगविधिभिः

tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānām oṣadhīnāṃ sadopayogas taistair upayogavidhibhiḥ

8.20.3

इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति

iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti

8.21

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या वातमूत्रपुरीषवेगान् उपरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास् तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेः अकाले वा स्रंसते शोषी वा भवति तथाभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर् वाभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकाले गर्भः तथातिमात्रसंक्षोभिभिर् यानैर् यानेन अप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा

garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā vātamūtrapurīṣavegān uparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyās tīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ akāle vā sraṃsate śoṣī vā bhavati tathābhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanair vābhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakāle garbhaḥ tathātimātrasaṃkṣobhibhir yānair yānena apriyātimātraśravaṇairvā

8.21.2

प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति विवृतशायिनी नक्तंचारिणी चोन्मत्तं जनयति अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला व्यवायशीला दुर्वपुषम् अह्रीकं स्त्रैणं वा शोकनित्या भीतम् अपचितम् अल्पायुषं वा अभिध्यात्री परोपतापिनम् ईर्ष्युं स्त्रैणं वा स्तेना त्वायासबहुलम् अतिद्रोहिणम् अकर्मशीलं वा अमर्षिणी चण्डमौपधिकम् असूयकं वा स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधम् अल्पाग्निं वा मद्यनित्या पिपासालुम् अल्पस्मृतिम् अनवस्थितचित्तं वा गोधामांसप्राया शार्करिणम् अश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनम् अतिपरुषरोमाणं वा मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा कटुकनित्या दुर्बलम् अल्पशुक्रम् अनपत्यं वा तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा कषायनित्या श्यावम् आनाहिनम् उदावर्तिनं वा यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर् निदानमुक्तं तत्तदासेवमानान्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलम् अपत्यं जनयति

pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati vivṛtaśāyinī naktaṃcāriṇī conmattaṃ janayati apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā vyavāyaśīlā durvapuṣam ahrīkaṃ straiṇaṃ vā śokanityā bhītam apacitam alpāyuṣaṃ vā abhidhyātrī paropatāpinam īrṣyuṃ straiṇaṃ vā stenā tvāyāsabahulam atidrohiṇam akarmaśīlaṃ vā amarṣiṇī caṇḍamaupadhikam asūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudham alpāgniṃ vā madyanityā pipāsālum alpasmṛtim anavasthitacittaṃ vā godhāmāṃsaprāyā śārkariṇam aśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanam atiparuṣaromāṇaṃ vā matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā kaṭukanityā durbalam alpaśukram anapatyaṃ vā tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā kaṣāyanityā śyāvam ānāhinam udāvartinaṃ vā yadyacca yasya yasya vyādher nidānamuktaṃ tattadāsevamānāntarvatnī tannimittavikārabahulam apatyaṃ janayati

8.21.3

पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरपचारैर् व्याख्याताः

pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārair vyākhyātāḥ

8.21.4

इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः

iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ

8.21.5

तस्मादहितान् आहारविहारान् प्रजासंपदम् इच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्

tasmādahitān āhāravihārān prajāsaṃpadam icchantī strī viśeṣeṇa varjayet

8.21.6

साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्याम् आहारविहाराभ्यामिति

sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyām āhāravihārābhyāmiti

Carakasaṃhitā