6.23

व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर् मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल् लोमकूपायनैर् उपस्नेहः कश्चिन् नाभिनाड्ययनैः

vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttir mātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ tadanantaraṃ hyasya kaścil lomakūpāyanair upasnehaḥ kaścin nābhināḍyayanaiḥ

6.23.2

नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता नाड्यां चापरा अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये मातृहृदयं ह्यस्य ताम् अपराम् अभिसंप्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते स च सर्वरसवान् आहारः

nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā nāḍyāṃ cāparā aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye mātṛhṛdayaṃ hyasya tām aparām abhisaṃplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate sa ca sarvarasavān āhāraḥ

6.23.3

स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते स्वशरीरपुष्टये स्तन्याय गर्भवृद्धये च

striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate svaśarīrapuṣṭaye stanyāya garbhavṛddhaye ca

6.23.4

स तेनाहारेणोपष्टब्धः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्यन्तर्गतः

sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyantargataḥ

6.24

स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा निष्क्रामत्यपत्यपथेन एषा प्रकृतिः विकृतिः पुनरतोऽन्यथा

sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā niṣkrāmatyapatyapathena eṣā prakṛtiḥ vikṛtiḥ punarato'nyathā

6.24.2

परं त्वतः स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति

paraṃ tvataḥ svatantravṛttirbhavati

6.25

तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टाव् अविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ

tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāv avikārakarau cābhivṛddhikarau

6.26

ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्याम् अप्रतिष्ठितमूलः

tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṃ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyām apratiṣṭhitamūlaḥ

6.27

आप्तोपदेशाद् अद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच् चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते

āptopadeśād adbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāc cādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ samupalabhyante

6.28

कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोर् इदम् अध्यवसितं नः यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते न हि कालच्छिद्रमस्तीत्येके भाषन्ते

kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayor idam adhyavasitaṃ naḥ yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate na hi kālacchidramastītyeke bhāṣante

6.28.2

तच्चासम्यक्

taccāsamyak

6.28.3

न ह्यछिद्रता सछिद्रता वा कालस्योपपद्यते कालस्वलक्षणस्वभावात्

na hyachidratā sachidratā vā kālasyopapadyate kālasvalakṣaṇasvabhāvāt

6.28.4

तत्राहुरपरे यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः स सर्वभूतानां सत्यः समक्रियत्वादिति

tatrāhurapare yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditi

6.28.5

एतदपि चान्यथार्थग्रहणम्

etadapi cānyathārthagrahaṇam

6.28.6

न हि कश्चिन् न म्रियत इति समक्रियः

na hi kaścin na mriyata iti samakriyaḥ

6.28.7

कालो ह्यायुषः प्रमाणम् अधिकृत्योच्यते

kālo hyāyuṣaḥ pramāṇam adhikṛtyocyate

6.28.8

यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति तच्च नोपपद्यते प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं विपर्यये चेष्टं प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थम् अभिसमीक्ष्य तद्यथा कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य अकालो वेति

yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti tacca nopapadyate pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ viparyaye ceṣṭaṃ pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamartham abhisamīkṣya tadyathā kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya akālo veti

6.28.9

लोके ऽप्येतद्भवति काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति काले शीतमकाले शीतं काले तपत्यकाले तपति काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति

loke 'pyetadbhavati kāle devo varṣatyakāle devo varṣati kāle śītamakāle śītaṃ kāle tapatyakāle tapati kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti

6.28.10

तस्मादुभयमस्ति काले मृत्युरकाले च नैकान्तिकमत्र

tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca naikāntikamatra

6.28.11

यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणम् आयुः सर्वं स्यात् एवंगते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात् प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते

yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇam āyuḥ sarvaṃ syāt evaṃgate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syāt pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante

Carakasaṃhitā