6.5

यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः

yaugapadyena tu virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ

6.5.2

यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते

yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṃ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṃ sampadyate

6.6

तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन् न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति अधिकम् अपकर्षति न्यूनमाप्याययति

tadeva tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapan nyūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati adhikam apakarṣati nyūnamāpyāyayati

6.7

एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्

etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṃ sāmyaṃ syāt

6.7.2

स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान् एकप्रकारभूयिष्ठांश् चोपयुञ्जानास् तद्विपरीतकरसमाज्ञातया चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्

svasthā hyapi dhātūnāṃ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṃśca paryāyeṇecchantyupayoktuṃ sātmyasamājñātān ekaprakārabhūyiṣṭhāṃś copayuñjānās tadviparītakarasamājñātayā ceṣṭayā samamicchanti kartum

6.8

देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणाम् आहारविकाराणां च क्रियोपयोगः सम्यक् सर्वातियोगसंधारणम् असंधारणम् उदीर्णानां च गतिमतां साहसानां च वर्जनं स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते

deśakālātmaguṇaviparītānāṃ hi karmaṇām āhāravikārāṇāṃ ca kriyopayogaḥ samyak sarvātiyogasaṃdhāraṇam asaṃdhāraṇam udīrṇānāṃ ca gatimatāṃ sāhasānāṃ ca varjanaṃ svasthavṛttametāvaddhātūnāṃ sāmyānugrahārthamupadiśyate

6.9

धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर् वाप्याहारविकारैर् अभ्यस्यमानैर् वृद्धिं प्राप्नुवन्ति ह्रासं तु विपरीतगुणैर् विपरीतगुणभूयिष्ठैर् वाप्याहारैरभ्यस्यमानैः

dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhāravikārair abhyasyamānair vṛddhiṃ prāpnuvanti hrāsaṃ tu viparītaguṇair viparītaguṇabhūyiṣṭhair vāpyāhārairabhyasyamānaiḥ

6.10

तत्रेमे शरीरधातुगुणाः संख्यासामर्थ्यकरास् तद्यथा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः

tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṃkhyāsāmarthyakarās tadyathā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ

6.10.2

तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैर् अभ्यस्यमानैर् आप्याय्यन्ते लघवश्च ह्रसन्ति लघवस्तु लघुभिर् आप्याय्यन्ते गुरवश्च ह्रसन्ति

teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇair abhyasyamānair āpyāyyante laghavaśca hrasanti laghavastu laghubhir āpyāyyante guravaśca hrasanti

6.10.3

एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः विपर्ययाद्ध्रासः

evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ viparyayāddhrāsaḥ

6.10.4

तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरम् अन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः तथा लोहितं लोहितेन मेदो मेदसा वसा वसया अस्थि तरुणास्थ्ना मज्जा मज्ज्ञा शुक्रं शुक्रेण गर्भस्त्वामगर्भेण

tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaram anyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ tathā lohitaṃ lohitena medo medasā vasā vasayā asthi taruṇāsthnā majjā majjñā śukraṃ śukreṇa garbhastvāmagarbheṇa

6.11

यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवताम् आहारविकाराणाम् असान्निध्यं स्यात् संनिहितानां वाप्य् अयुक्तत्वान् नोपयोगो घृणित्वाद् अन्यस्माद्वा कारणात् स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात् तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च तत्र समानगुणभूयिष्ठानाम् अन्यप्रकृतीनाम् अप्याहारविकाराणाम् उपयोगः स्यात्

yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatām āhāravikārāṇām asānnidhyaṃ syāt saṃnihitānāṃ vāpy ayuktatvān nopayogo ghṛṇitvād anyasmādvā kāraṇāt sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānām anyaprakṛtīnām apyāhāravikārāṇām upayogaḥ syāt

6.11.2

तद्यथा शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां मूत्रक्षये पुनर् इक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्

tadyathā śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ mūtrakṣaye punar ikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām

6.11.3

कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्

karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam

6.11.4

एवमन्येषाम् अपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ

evamanyeṣām api śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau

6.11.5

इति सर्वधातूनामेकैकशो ऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति

iti sarvadhātūnāmekaikaśo 'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti

6.12

कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति तद्यथा कालयोगः स्वभावसंसिद्धिः आहारसौष्ठवम् अविघातश्चेति

kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti tadyathā kālayogaḥ svabhāvasaṃsiddhiḥ āhārasauṣṭhavam avighātaśceti

6.13

बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति

balavṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti

6.13.2

तद्यथा बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च सुखश्च कालयोगः बीजक्षेत्रगुणसंपच् च आहारसंपच् च शरीरसंपच् च सात्म्यसंपच् च सत्त्वसंपच् च स्वभावसंसिद्धिश्च यौवनं च कर्म च संहर्षश्चेति

tadyathā balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca sukhaśca kālayogaḥ bījakṣetraguṇasaṃpac ca āhārasaṃpac ca śarīrasaṃpac ca sātmyasaṃpac ca sattvasaṃpac ca svabhāvasaṃsiddhiśca yauvanaṃ ca karma ca saṃharṣaśceti

6.14

आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति

āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti

Carakasaṃhitā