5.11

निवृत्तिरपवर्गः तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः

nivṛttirapavargaḥ tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ

5.12

तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः

tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ

5.12.2

तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं तस्योपदेशानुष्ठानम् अग्नेरेवोपचर्या धर्मशास्त्रानुगमनं तदार्थावबोधः तेनावष्टम्भः तत्र यथोक्ताः क्रियाः सतामुपासनम् असतां परिवर्जनम् असंगतिर्जनेन सत्यं सर्वभूतहितम् अपरुषम् अनतिकाले परीक्ष्य वचनं सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा सर्वासाम् अस्मरणम् असंकल्पनम् अप्रार्थनम् अनभिभाषणं च स्त्रीणां सर्वपरिग्रहत्यागः कौपीनं प्रच्छादनार्थं धातुरागनिवसनं कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं शौचाधानहेतोर्जलकुण्डिका दण्डधारणं भैक्षचर्यार्थं पात्रं प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नो ऽभ्यवहारः श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं वनेष्वनिकेतवासः तन्द्रानिद्रालस्यादिकर्मवर्जनं इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः सुप्तस्थितगतप्रेक्षिताहारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिर् असंचलनम् अहङ्कारादिषूपसर्गसंज्ञा लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं कार्यकालात्ययभयं योगारम्भे सततमनिर्वेदः सत्त्वोत्साहः अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि चेतस आत्मनि आत्मनश्च धातुभेदेन शरीरावयवसंख्यानमभीक्ष्णं सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः सर्वप्रवृत्तिष्वघसंज्ञा सर्वसंन्यासे सुखमित्यभिनिवेशः एष मार्गो ऽपवर्गाय अतो ऽन्यथा बध्यते इत्युदयनानि व्याख्यातानि

tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṃ tasyopadeśānuṣṭhānam agnerevopacaryā dharmaśāstrānugamanaṃ tadārthāvabodhaḥ tenāvaṣṭambhaḥ tatra yathoktāḥ kriyāḥ satāmupāsanam asatāṃ parivarjanam asaṃgatirjanena satyaṃ sarvabhūtahitam aparuṣam anatikāle parīkṣya vacanaṃ sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā sarvāsām asmaraṇam asaṃkalpanam aprārthanam anabhibhāṣaṇaṃ ca strīṇāṃ sarvaparigrahatyāgaḥ kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ dhāturāganivasanaṃ kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ śaucādhānahetorjalakuṇḍikā daṇḍadhāraṇaṃ bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo yathopapanno 'bhyavahāraḥ śramāpanayanārthaṃ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ vaneṣvaniketavāsaḥ tandrānidrālasyādikarmavarjanaṃ indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ suptasthitagataprekṣitāhāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhir asaṃcalanam ahaṅkārādiṣūpasargasaṃjñā lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ kāryakālātyayabhayaṃ yogārambhe satatamanirvedaḥ sattvotsāhaḥ apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ niyamanamindriyāṇāṃ cetasi cetasa ātmani ātmanaśca dhātubhedena śarīrāvayavasaṃkhyānamabhīkṣṇaṃ sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ sarvapravṛttiṣvaghasaṃjñā sarvasaṃnyāse sukhamityabhiniveśaḥ eṣa mārgo 'pavargāya ato 'nyathā badhyate ityudayanāni vyākhyātāni

5.13

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

5.13.2

एतैर् अविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति

etair avimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati

5.13.3

मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः

mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ

5.14

ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैर् असमावृतम्

grahāmbudarajodhūmanīhārair asamāvṛtam

5.14.2

यथार्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथामलम्

yathārkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ tathāmalam

5.15

ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने

jvalatyātmani saṃruddhaṃ tat sattvaṃ saṃvṛtāyane

5.15.2

शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा

śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā

5.16

यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः

yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ

5.17

सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः

sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ

5.17.2

योगं यया साधयते सांख्यः सम्पद्यते यया

yogaṃ yayā sādhayate sāṃkhyaḥ sampadyate yayā

5.18

यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया

yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā

5.18.2

यया नालम्बते किंचित् सर्वं संन्यस्यते यया

yayā nālambate kiṃcit sarvaṃ saṃnyasyate yayā

5.19

याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तम् अव्ययम्

yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntam avyayam

5.19.2

विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता

vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā

5.20

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ

5.20.2

परावरदृशः शान्तिर् ज्ञानमूला न नश्यति

parāvaradṛśaḥ śāntir jñānamūlā na naśyati

5.21

पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा

paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā

Carakasaṃhitā