4.39.3

अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात्

alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ vānaspatyaṃ vidyāt

4.39.4

इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात्

ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ vidyānmohāṃśatvāt

4.40

इत्यपरिसंख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण कथंच यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति

ityaparisaṃkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ śuddhasya sattvasya saptavidho brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa kathaṃca yathāsattvamupacāraḥ syāditi

4.41

केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसम्प्रयुक्तः तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भकराणां च भावानाम् अनुसमाधिः विघातश्च विघातकराणां भावानामिति

kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānām anusamādhiḥ vighātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti

4.42

तत्र श्लोकाः

tatra ślokāḥ

4.42.2

निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च

nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca

4.42.3

वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसंज्ञिताः

vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasaṃjñitāḥ

4.43

अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि

ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi

4.43.2

इमांस्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान्

imāṃstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān

4.44

शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक्

śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak

4.44.2

सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति

sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati

4.45

अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति

avāptyupāyān garbhasya sa evaṃ jñātumarhati

4.45.2

ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः

ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ

5.1

अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

5.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

5.3

ऽपुरुषो ऽयं लोकसंमितः इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः

'puruṣo 'yaṃ lokasaṃmitaḥ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ

5.3.2

यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतो ऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति

yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke ityevaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe bhagavatā buddhyā bhūyastaramato 'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti

5.4

तमुवाच भगवानात्रेयः अपरिसंख्येया लोकावयवविशेषाः पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसंख्येयाः तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश

tamuvāca bhagavānātreyaḥ aparisaṃkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṃkhyeyāḥ teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa

5.4.2

षड्धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं लभन्ते तद्यथा पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति एत एव च षड्धातवः समुदिताः पुरुष इति शब्दं लभन्ते

ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ puruṣa iti śabdaṃ labhante tadyathā pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ puruṣa iti śabdaṃ labhante

5.5

तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः आपः क्लेदः तेजो ऽभिसंतापः वायुः प्राणः वियत् सुषिराणि ब्रह्म अन्तरात्मा

tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ āpaḥ kledaḥ tejo 'bhisaṃtāpaḥ vāyuḥ prāṇaḥ viyat suṣirāṇi brahma antarātmā

Carakasaṃhitā