2.43.2

जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास् तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्

jitendriyaṃ nānupatanti rogās tatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam

2.44

दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम्

daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam

2.44.2

प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव

pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva

2.45

हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकम् अभ्रकाले

haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikam abhrakāle

2.45.2

घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु

ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu

2.46

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः

naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ

2.46.2

दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः

dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvān āptopasevī ca bhavatyarogaḥ

2.47

मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः

matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ

2.47.2

ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति रोगाः

jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti rogāḥ

2.48

तत्र श्लोकः

tatra ślokaḥ

2.48.2

इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः

ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ

2.48.3

अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन् निर्णीतवान् ज्ञानविवर्धनार्थम्

atulyagotre bhagavān yathāvan nirṇītavān jñānavivardhanārtham

3.1

अथातः खुड्डिकां गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

3.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

3.3

पुरुषस्यानुपहतरेतसः स्त्रियाश् चाप्रदुष्टयोनिशोणितगर्भाशयाया यदा भवति संसर्गः ऋतुकाले यदा चानयोस्तथायुक्ते संसर्गे शुक्रशोणितसंसर्गमन्तर्गर्भाशयगतं जीवो ऽवक्रामति सत्त्वसंप्रयोगात्तदा गर्भो ऽभिनिर्वर्तते स सात्म्यरसोपयोगादरोगो ऽभिवर्धते सम्यगुपचारैश्चोपचर्यमाणः ततः प्राप्तकालः सर्वेन्द्रियोपपन्नः परिपूर्णशरीरो बलवर्णसत्त्वसंहननसंपदुपेतः सुखेन जायते समुदयादेषां भावानां मातृजश्चायं गर्भः पितृजश्चात्मजश्च सात्म्यजश्च रसजश्च अस्ति च खलु सत्त्वमौपपादुकमिति होवाच भगवानात्रेयः

puruṣasyānupahataretasaḥ striyāś cāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle yadā cānayostathāyukte saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo 'vakrāmati sattvasaṃprayogāttadā garbho 'bhinirvartate sa sātmyarasopayogādarogo 'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasaṃpadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca asti ca khalu sattvamaupapādukamiti hovāca bhagavānātreyaḥ

3.4

नेति भरद्वाजः किं कारणं न हि माता न पिता नात्मा न सात्म्यं न पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगा गर्भं जनयन्ति न च परलोकादेत्य गर्भं सत्त्वमवक्रामति

neti bharadvājaḥ kiṃ kāraṇaṃ na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati

3.4.2

यदि हि मातापितरौ गर्भं जनयेतां भूयस्यः स्त्रियः पुमांसश्च भूयांसः पुत्रकामाः ते सर्वे पुत्रजन्माभिसंधाय मैथुनधर्ममापद्यमानाः पुत्रानेव जनयेयुर् दुहितॄर् वा दुहितृकामाः न तु काश्चित् स्त्रियः केचिद्वा पुरुषा निरपत्याः स्युरपत्यकामा वा

yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ te sarve putrajanmābhisaṃdhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyur duhitṝr vā duhitṛkāmāḥ na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā vā

3.4.3

न चात्मात्मानं जनयति

na cātmātmānaṃ janayati

3.4.4

यदि ह्यात्मात्मानं जनयेज्जातो वा जनयेद् आत्मानम् अजातो वा तच्चोभयथाप्ययुक्तम्

yadi hyātmātmānaṃ janayejjāto vā janayed ātmānam ajāto vā taccobhayathāpyayuktam

3.4.5

न हि जातो जनयति सत्त्वात् न चाजातो जनयत्यसत्त्वात् तस्मादुभयथाप्यनुपपत्तिः

na hi jāto janayati sattvāt na cājāto janayatyasattvāt tasmādubhayathāpyanupapattiḥ

Carakasaṃhitā