8.149

तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसंख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत तत्तदपकर्षयेत् यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत तत्तद्विदध्यात् वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य

tebhyo bhiṣagbuddhimān parisaṃkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṃ manyeta tattadapakarṣayet yadyaccānuktamapi yaugikaṃ manyeta tattadvidadhyāt vargamapi vargeṇopasaṃsṛjedekamekenānekena vā yuktiṃ pramāṇīkṛtya

8.149.2

प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः

pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṃ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati tasmādbuddhimatāmūhāpohavitarkāḥ mandabuddhestu yathoktānugamanameva śreyaḥ

8.149.3

यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वाद् उदाहरणस्येति

yathoktaṃ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṃsādhayati kāryamanatimahattvādvā vinipātayatyanatihrasvatvād udāharaṇasyeti

8.150

अतः परम् अनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः

ataḥ param anuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ

8.150.2

अनुवासनं तु स्नेह एव

anuvāsanaṃ tu sneha eva

8.150.3

स्नेहस्तु द्विविधः स्थावरात्मकः जङ्गमात्मकश्च

snehastu dvividhaḥ sthāvarātmakaḥ jaṅgamātmakaśca

8.150.4

तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च

tatra sthāvarātmakaḥ snehastailamatailaṃ ca

8.150.5

तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः सर्वतस्तैलप्राधान्यात्

taddvayaṃ tailameva kṛtvopadekṣyāmaḥ sarvatastailaprādhānyāt

8.150.6

जङ्गमात्मकस्तु वसा मज्जा सर्पिरिति

jaṅgamātmakastu vasā majjā sarpiriti

8.150.7

तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति

teṣāṃ tailavasāmajjasarpiṣāṃ yathāpūrvaṃ śreṣṭhaṃ vātaśleṣmavikāreṣvanuvāsanīyeṣu yathottaraṃ tu pittavikāreṣu sarva eva vā sarvavikāreṣvapi yogamupayānti saṃskāravidhiviśeṣāditi

8.151

शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनर् अपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यजमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्पावाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति

śirovirecanadravyāṇi punar apāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyajamodāvārtākīpṛthvīkailāhareṇukāphalāni ca sumukhasurasakuṭherakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśṛṅgaveramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvetājyotiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpāvākpuṣpīvṛścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca haridrāśṛṅgaveramūlakalaśunakandāśca lodhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca devadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca tejovatīvarāṅgeṅgudīśobhāñjanakabṛhatīkaṇṭakārikātvacaśceti

8.151.2

शिरोविरेचनं सप्तविधं फलपत्रमूलकन्दपुष्पनिर्यासत्वगाश्रयभेदात्

śirovirecanaṃ saptavidhaṃ phalapatramūlakandapuṣpaniryāsatvagāśrayabhedāt

8.151.3

लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथापराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्ते इति

lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cendriyopaśayāni tathāparāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyogavihitāni śirovirecanārthamupadiśyante iti

8.152

तत्र श्लोकाः

tatra ślokāḥ

8.152.2

लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षाकारणं च यत्

lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṃ parīkṣākāraṇaṃ ca yat

8.152.3

अध्येयाध्यापनविधी संभाषाविधिरेव च

adhyeyādhyāpanavidhī saṃbhāṣāvidhireva ca

8.153

षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च

ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca

8.153.2

पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः

padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ

8.154

सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु

sampraśnaśca parīkṣādernavako vamanādiṣu

8.154.2

भिषग्जितीये रोगाणां विमाने संप्रकाशितः

bhiṣagjitīye rogāṇāṃ vimāne saṃprakāśitaḥ

Carakasaṃhitā