8.56.4

सामान्यच्छलं नाम यथा व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते परो ब्रूयात् सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह सन् हि रोगः सदौषधं यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति तत्र सत् कासः सत् क्षयः सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति

sāmānyacchalaṃ nāma yathā vyādhipraśamanāyauṣadhamityukte paro brūyāt sat satpraśamanāyeti kiṃ nu bhavānāha san hi rogaḥ sadauṣadhaṃ yadi ca sat satpraśamanāya bhavati tatra sat kāsaḥ sat kṣayaḥ satsāmānyāt kāsaste kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti

8.56.5

एतत् सामान्यच्छलम्

etat sāmānyacchalam

8.57

अथाहेतुः अहेतुर्नाम प्रकरणसमः संशयसमः वर्ण्यसमश्चेति

athāhetuḥ aheturnāma prakaraṇasamaḥ saṃśayasamaḥ varṇyasamaśceti

8.57.2

तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर् यथान्यः शरीरादात्मा नित्य इति परो ब्रूयाद् यस्माद् अन्यः शरीरादात्मा तस्मान्नित्यः शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति

tatra prakaraṇasamo nāmāhetur yathānyaḥ śarīrādātmā nitya iti paro brūyād yasmād anyaḥ śarīrādātmā tasmānnityaḥ śarīraṃ hyanityamato vidharmiṇā cātmanā bhavitavyamityeṣa cāhetuḥ nahi ya eva pakṣaḥ sa eva heturiti

8.57.3

संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः यथायम् आयुर्वेदैकदेशम् आह किंन्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयाद् यस्माद् अयम् आयुर्वेदैकदेशम् आह तस्माच्चिकित्सको ऽयमिति न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति एष चाहेतुः न हि य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति

saṃśayasamo nāmāheturya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedahetuḥ yathāyam āyurvedaikadeśam āha kiṃnvayaṃ cikitsakaḥ syānna veti saṃśaye paro brūyād yasmād ayam āyurvedaikadeśam āha tasmāccikitsako 'yamiti na ca saṃśayacchedahetuṃ viśeṣayati eṣa cāhetuḥ na hi ya eva saṃśayahetuḥ sa eva saṃśayacchedaheturbhavati

8.57.4

वर्ण्यसमो नामाहेतुःयो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः यथा कश्चिद् ब्रूयाद् अस्पर्शत्वाद् बुद्धिर् अनित्या शब्दवद् इति अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमो ऽप्यहेतुः

varṇyasamo nāmāhetuḥyo heturvarṇyāviśiṣṭaḥ yathā kaścid brūyād asparśatvād buddhir anityā śabdavad iti atra varṇyaḥ śabdo buddhirapi varṇyā tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamo 'pyahetuḥ

8.58

अथातीतकालम् अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति पूर्वं वा निग्रहप्राप्तम् अनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते तत् तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनम् असमर्थं भवतीति

athātītakālam atītakālaṃ nāma yat pūrvaṃ vācyaṃ tat paścāducyate tat kālātītatvādagrāhyaṃ bhavatīti pūrvaṃ vā nigrahaprāptam anigṛhya parigṛhya pakṣāntaritaṃ paścānnigṛhīte tat tasyātītakālatvānnigrahavacanam asamarthaṃ bhavatīti

8.59

अथोपालम्भः उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं यथा पूर्वम् अहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः

athopālambhaḥ upālambho nāma hetordoṣavacanaṃ yathā pūrvam ahetavo hetvābhāsā vyākhyātāḥ

8.60

अथ परिहारः परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं यथा नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति

atha parihāraḥ parihāro nāma tasyaiva doṣavacanasya pariharaṇaṃ yathā nityamātmani śarīrasthe jīvaliṅgānyupalabhyante tasya cāpagamānnopalabhyante tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaśceti

8.61

अथ प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति पर्यनुयुक्तस्त्वाह अनित्य इति

atha pratijñāhāniḥ pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigṛhītāṃ pratijñāṃ paryanuyukto yat parityajati yathā prāk pratijñāṃ kṛtvā nityaḥ puruṣa iti paryanuyuktastvāha anitya iti

8.62

अथाभ्यनुज्ञा अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः

athābhyanujñā abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ

8.63

अथ हेत्वन्तरं हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह

atha hetvantaraṃ hetvantaraṃ nāma prakṛtahetau vācye yadvikṛtahetumāha

8.64

अथार्थान्तरमर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्ये ऽपरं यदाह

athārthāntaramarthāntaraṃ nāmaikasmin vaktavye 'paraṃ yadāha

8.64.2

यथा ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह

yathā jvaralakṣaṇe vācye pramehalakṣaṇamāha

8.65

अथ निग्रहस्थानं निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगो ऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः

atha nigrahasthānaṃ nigrahasthānaṃ nāma parājayaprāptiḥ tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṃ pariṣadi vijñānavatyāṃ yadvā ananuyojyasyānuyogo 'nuyojyasya cānanuyogaḥ

8.65.2

प्रतिज्ञाहानिः अभ्यनुज्ञा कालातीतवचनम् अहेतुः न्यूनम् अधिकं व्यर्थम् अनर्थकं पुनरुक्तं विरुद्धं हेत्वन्तरम् अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्

pratijñāhāniḥ abhyanujñā kālātītavacanam ahetuḥ nyūnam adhikaṃ vyartham anarthakaṃ punaruktaṃ viruddhaṃ hetvantaram arthāntaraṃ ca nigrahasthānam

8.66

इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति

iti vādamārgapadāni yathoddeśamabhinirdiṣṭāni bhavanti

8.67

वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानः प्रवर्तेतायुर्वेद एव नान्यत्र

vādastu khalu bhiṣajāṃ pravartamānaḥ pravartetāyurveda eva nānyatra

8.67.2

अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु

atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kevalāścopapattayaḥ sarvādhikaraṇeṣu

8.67.3

ताः सर्वाः समवेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात् नाप्रकृतकम् अशास्त्रम् अपरीक्षितम् असाधकम् आकुलम् अव्यापकं वा

tāḥ sarvāḥ samavekṣya sarvaṃ vākyaṃ brūyāt nāprakṛtakam aśāstram aparīkṣitam asādhakam ākulam avyāpakaṃ vā

Carakasaṃhitā