4.21

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच नैतानि भगवन् पञ्च कषायशतानि पूर्यन्ते तानि तानि ह्येवाङ्गान्युपप्लवन्ते तेषु तेषु महाकषायेष्विति

evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca naitāni bhagavan pañca kaṣāyaśatāni pūryante tāni tāni hyevāṅgānyupaplavante teṣu teṣu mahākaṣāyeṣviti

4.22

तमुवाच भगवानात्रेयः नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश

tamuvāca bhagavānātreyaḥ naitadevaṃ buddhimatā draṣṭavyamagniveśa

4.22.2

एको ऽपि ह्यनेकां संज्ञां लभते कार्यान्तराणि कुर्वन् तद्यथा पुरुषो बहूनां कर्मणां करणे समर्थो भवति स यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृकरणकार्यसम्प्रयुक्तं तत्तद्गौणं नामविशेषं प्राप्नोति तद्वदौषधद्रव्यमपि द्रष्टव्यम्

eko 'pi hyanekāṃ saṃjñāṃ labhate kāryāntarāṇi kurvan tadyathā puruṣo bahūnāṃ karmaṇāṃ karaṇe samartho bhavati sa yadyat karma karoti tasya tasya karmaṇaḥ kartṛkaraṇakāryasamprayuktaṃ tattadgauṇaṃ nāmaviśeṣaṃ prāpnoti tadvadauṣadhadravyamapi draṣṭavyam

4.22.3

यदि चैकमेव किंचिद् द्रव्यम् आसादयामस्तथागुणयुक्तं यत् सर्वकर्मणां करणे समर्थं स्यात् कस्ततो ऽन्यदिच्छेदुपधारयितुमुपदेष्टुं वा शिष्येभ्य इति

yadi caikameva kiṃcid dravyam āsādayāmastathāguṇayuktaṃ yat sarvakarmaṇāṃ karaṇe samarthaṃ syāt kastato 'nyadicchedupadhārayitumupadeṣṭuṃ vā śiṣyebhya iti

4.23

तत्र श्लोकाः

tatra ślokāḥ

4.23.2

यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्

yato yāvanti yairdravyairvirecanaśatāni ṣaṭ

4.23.3

उक्तानि संग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः

uktāni saṃgraheṇeha tathaivaiṣāṃ ṣaḍāśrayāḥ

4.24

रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति संज्ञिताः

rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti saṃjñitāḥ

4.24.2

तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता

tasmāt pañcavidhā yoniḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtā

4.25

तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः

tathā kalpanamapyeṣāmuktaṃ pañcavidhaṃ punaḥ

4.25.2

महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता

mahatāṃ ca kaṣāyāṇāṃ pañcāśat parikīrtitā

4.26

पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः

pañca cāpi kaṣāyāṇāṃ śatānyuktāni bhāgaśaḥ

4.26.2

लक्षणार्थं प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते

lakṣaṇārthaṃ pramāṇaṃ hi vistarasya na vidyate

4.27

न चालमतिसंक्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते

na cālamatisaṃkṣepaḥ sāmarthyāyopakalpate

4.27.2

अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसंक्षेपविस्तरः

alpabuddherayaṃ tasmānnātisaṃkṣepavistaraḥ

4.28

मन्दानां व्यवहाराय बुधानां बुद्धिवृद्धये

mandānāṃ vyavahārāya budhānāṃ buddhivṛddhaye

4.28.2

पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः

pañcāśatko hyayaṃ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhṛtaḥ

4.29

तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च

teṣāṃ karmasu bāhyeṣu yogamābhyantareṣu ca

4.29.2

संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः

saṃyogaṃ ca prayogaṃ ca yo veda sa bhiṣagvaraḥ

5.1

अथातो मात्राशितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Carakasaṃhitā