7.30.2

एतावद् भिषजा कार्यं रोगे रोगे यथाविधि

etāvad bhiṣajā kāryaṃ roge roge yathāvidhi

7.31

तत्र श्लोकौ

tatra ślokau

7.31.2

व्याधितौ पुरुषौ ज्ञाज्ञौ भिषजौ सप्रयोजनौ

vyādhitau puruṣau jñājñau bhiṣajau saprayojanau

7.31.3

विंशतिः क्रिमयस्तेषां हेत्वादिः सप्तको गणः

viṃśatiḥ krimayasteṣāṃ hetvādiḥ saptako gaṇaḥ

7.32

उक्तो व्याधितरूपीये विमाने परमर्षिणा

ukto vyādhitarūpīye vimāne paramarṣiṇā

7.32.2

शिष्यसम्बोधनार्थाय व्याधिप्रशमनाय च

śiṣyasambodhanārthāya vyādhipraśamanāya ca

8.1

अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः

athāto rogabhiṣagjitīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

8.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

8.3

बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत

buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṃ karmaphalamanubandhaṃ deśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramevāditaḥ parīkṣeta

8.3.2

विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितम् अर्थबहुलम् आप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितम् अपगतपुनरुक्तदोषम् आर्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसंग्रहक्रमं स्वाधारम् अनवपतितशब्दम् अकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थम् अर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं संगतार्थम् असंकुलप्रकरणम् आशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्

vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṃ pracaranti loke tatra yanmanyeta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsevitam arthabahulam āptajanapūjitaṃ trividhaśiṣyabuddhihitam apagatapunaruktadoṣam ārṣaṃ supraṇītasūtrabhāṣyasaṃgrahakramaṃ svādhāram anavapatitaśabdam akaṣṭaśabdaṃ puṣkalābhidhānaṃ kramāgatārtham arthatattvaviniścayapradhānaṃ saṃgatārtham asaṃkulaprakaraṇam āśuprabodhakaṃ lakṣaṇavaccodāharaṇavacca tadabhiprapadyeta śāstram

8.3.3

शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्

śāstraṃ hyevaṃvidhamamala ivādityastamo vidhūya prakāśayati sarvam

8.4

ततो ऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत तद्यथा पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तम् उपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञम् अनुपस्कृतविद्यम् अनहङ्कृतम् अनसूयकम् अकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति

tato 'nantaramācāryaṃ parīkṣeta tadyathā paryavadātaśrutaṃ paridṛṣṭakarmāṇaṃ dakṣaṃ dakṣiṇaṃ śuciṃ jitahastam upakaraṇavantaṃ sarvendriyopapannaṃ prakṛtijñaṃ pratipattijñam anupaskṛtavidyam anahaṅkṛtam anasūyakam akopanaṃ kleśakṣamaṃ śiṣyavatsalamadhyāpakaṃ jñāpanasamarthaṃ ceti

8.4.2

एवंगुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति

evaṃguṇo hyācāryaḥ sukṣetramārtavo megha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati

8.5

तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः

tamupasṛtyārirādhayiṣurupacaredagnivacca devavacca rājavacca pitṛvacca bhartṛvaccāpramattaḥ

8.5.2

ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवे ऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्

tatastatprasādāt kṛtsnaṃ śāstramadhigamya śāstrasya dṛḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhave 'rthasya vijñāne vacanaśaktau ca bhūyo bhūyaḥ prayateta samyak

8.6

तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामःअध्ययनम् अध्यापनं तद्विद्यसंभाषा चेत्युपायाः

tatropāyānanuvyākhyāsyāmaḥadhyayanam adhyāpanaṃ tadvidyasaṃbhāṣā cetyupāyāḥ

8.7

तत्रायमध्ययनविधिः कल्यः कृतक्षणः प्रातर् उत्थायोपव्यूषं वा कृत्वा आवश्यकम् उपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिः सूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च एवं मध्यंदिने ऽपराह्णे रात्रौ च शश्वद् अपरिहापयन्नध्ययनम् अभ्यस्येत्

tatrāyamadhyayanavidhiḥ kalyaḥ kṛtakṣaṇaḥ prātar utthāyopavyūṣaṃ vā kṛtvā āvaśyakam upaspṛśyodakaṃ devarṣigobrāhmaṇaguruvṛddhasiddhācāryebhyo namaskṛtya same śucau deśe sukhopaviṣṭo manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥ sūtramanukrāman punaḥ punarāvartayed buddhvā samyaganupraviśyārthatattvaṃ svadoṣaparihārārthaṃ paradoṣapramāṇārthaṃ ca evaṃ madhyaṃdine 'parāhṇe rātrau ca śaśvad aparihāpayannadhyayanam abhyasyet

8.7.2

इत्यध्ययनविधिः

ityadhyayanavidhiḥ

8.8

अथाध्यापनविधिः अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत तद् यथा प्रशान्तम् आर्यप्रकृतिकम् अक्षुद्रकर्माणम् ऋजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वम् अविकृतदन्तौष्ठम् अमिन्मिनं धृतिमन्तम् अनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नम् उदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनम् अव्यङ्गम् अव्यापन्नेन्द्रियं निभृतम् अनुद्धतम् अर्थतत्त्वभावकम् अकोपनम् अव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नम् अध्ययनाभिकामम् अर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यम् अलुब्धम् अनलसं सर्वभूतहितैषिणम् आचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरम् अनुरक्तं च एवंगुणसमुदितम् अध्याप्यम् आहुः

athādhyāpanavidhiḥ adhyāpane kṛtabuddhirācāryaḥ śiṣyamevāditaḥ parīkṣeta tad yathā praśāntam āryaprakṛtikam akṣudrakarmāṇam ṛjucakṣurmukhanāsāvaṃśaṃ tanuraktaviśadajihvam avikṛtadantauṣṭham aminminaṃ dhṛtimantam anahaṅkṛtaṃ medhāvinaṃ vitarkasmṛtisampannam udārasattvaṃ tadvidyakulajamathavā tadvidyavṛttaṃ tattvābhiniveśinam avyaṅgam avyāpannendriyaṃ nibhṛtam anuddhatam arthatattvabhāvakam akopanam avyasaninaṃ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyopapannam adhyayanābhikāmam arthavijñāne karmadarśane cānanyakāryam alubdham analasaṃ sarvabhūtahitaiṣiṇam ācāryasarvānuśiṣṭipratikaram anuraktaṃ ca evaṃguṇasamuditam adhyāpyam āhuḥ

8.9

एवंविधम् अध्ययनार्थिनम् उपस्थितम् आरिराधयिषुम् आचार्यो ऽनुभाषेत उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्ते ऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधो ऽग्निमाज्यमुपलेपनम् उदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति

evaṃvidham adhyayanārthinam upasthitam ārirādhayiṣum ācāryo 'nubhāṣeta udagayane śuklapakṣe praśaste 'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte muṇḍaḥ kṛtopavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṃvītaḥ sagandhahastaḥ samidho 'gnimājyamupalepanam udakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahemarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṃśca śuklāni sumanāṃsi grathitāgrathitāni medhyān bhakṣyān gandhāṃśca ghṛṣṭānādāyopatiṣṭhasveti

Carakasaṃhitā