3.26

शैवालपद्मोत्पलवेत्रतुङ्गप्रपौण्डरीकाण्यमृणाललोध्रम्

śaivālapadmotpalavetratuṅgaprapauṇḍarīkāṇyamṛṇālalodhram

3.26.2

प्रियङ्गुकालेयकचन्दनानि निर्वापणः स्यात् सघृतः प्रदेहः

priyaṅgukāleyakacandanāni nirvāpaṇaḥ syāt saghṛtaḥ pradehaḥ

3.27

सितालतावेतसपद्मकानि यष्ट्याह्वमैन्द्री नलिनानि दूर्वा

sitālatāvetasapadmakāni yaṣṭyāhvamaindrī nalināni dūrvā

3.27.2

यवासमूलं कुशकाशयोश्च निर्वापणः स्याज्जलमेरका च

yavāsamūlaṃ kuśakāśayośca nirvāpaṇaḥ syājjalamerakā ca

3.28

शैलेयमेलागुरुणी सकुष्ठे चण्डा नतं त्वक् सुरदारु रास्ना

śaileyamelāguruṇī sakuṣṭhe caṇḍā nataṃ tvak suradāru rāsnā

3.28.2

शीतं निहन्यादचिरात् प्रदेहो विषं शिरीषस्तु ससिन्धुवारः

śītaṃ nihanyādacirāt pradeho viṣaṃ śirīṣastu sasindhuvāraḥ

3.29

शिरीषलामज्जकहेमलोध्रैस्त्वग्दोषसंस्वेदहरः प्रघर्षः

śirīṣalāmajjakahemalodhraistvagdoṣasaṃsvedaharaḥ pragharṣaḥ

3.29.2

पत्त्राम्बुलोध्राभयचन्दनानि शरीरदौर्गन्ध्यहरः प्रदेहः

pattrāmbulodhrābhayacandanāni śarīradaurgandhyaharaḥ pradehaḥ

3.30

तत्र श्लोकः

tatra ślokaḥ

3.30.2

इहात्रिजः सिद्धतमान् उवाच द्वात्रिंशतं सिद्धमहर्षिपूज्यः

ihātrijaḥ siddhatamān uvāca dvātriṃśataṃ siddhamaharṣipūjyaḥ

3.30.3

चूर्णप्रदेहान् विविधामयघ्नानारग्वधीये जगतो हितार्थम्

cūrṇapradehān vividhāmayaghnānāragvadhīye jagato hitārtham

4.1

अथातः षड्विरेचनशताश्रितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athātaḥ ṣaḍvirecanaśatāśritīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

4.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

4.3

इह खलु षड् विरेचनशतानि भवन्ति षड् विरेचनाश्रयाः पञ्च कषाययोनयः पञ्चविधं कषायकल्पनं पञ्चाशन्महाकषायाः पञ्च कषायशतानि इति संग्रहः

iha khalu ṣaḍ virecanaśatāni bhavanti ṣaḍ virecanāśrayāḥ pañca kaṣāyayonayaḥ pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanaṃ pañcāśanmahākaṣāyāḥ pañca kaṣāyaśatāni iti saṃgrahaḥ

4.4

षड् विरेचनशतानि इति यदुक्तं तदिह संग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः तत्र त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं फलेषु एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं दशापरे चात्र भवन्ति योगाः चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः एकोनचत्वारिंशत् सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः इति षड्विरेचनशतानि

ṣaḍ virecanaśatāni iti yaduktaṃ tadiha saṃgraheṇodāhṛtya vistareṇa kalpopaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ tatra trayastriṃśadyogaśataṃ praṇītaṃ phaleṣu ekonacatvāriṃśajjīmūtakeṣu yogāḥ pañcacatvāriṃśadikṣvākuṣu dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaḥ kuṭajastvaṣṭādaśadhā yogameti kṛtavedhanaṃ ṣaṣṭidhā bhavati yogayuktaṃ śyāmātrivṛdyogaśataṃ praṇītaṃ daśāpare cātra bhavanti yogāḥ caturaṅgulo dvādaśadhā yogameti lodhraṃ vidhau ṣoḍaśayogayuktaṃ mahāvṛkṣo bhavati viṃśatiyogayuktaḥ ekonacatvāriṃśat saptalāśaṅkhinyoryogāḥ aṣṭacatvāriṃśaddantīdravantyoḥ iti ṣaḍvirecanaśatāni

4.5

षड् विरेचनाश्रया इति क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानीति

ṣaḍ virecanāśrayā iti kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalānīti

4.6

पञ्च कषाययोनय इति मधुरकषायो ऽम्लकषायः कटुकषायस्तिक्तकषायः कषायकषायश्चेति तन्त्रे संज्ञा

pañca kaṣāyayonaya iti madhurakaṣāyo 'mlakaṣāyaḥ kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaśceti tantre saṃjñā

4.7

पञ्चविधं कषायकल्पनमिति तद्यथा स्वरसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टः कषाय इति

pañcavidhaṃ kaṣāyakalpanamiti tadyathā svarasaḥ kalkaḥ śṛtaḥ śītaḥ phāṇṭaḥ kaṣāya iti

4.7.2

यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः स्वरस उच्यते

yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ svarasa ucyate

4.7.3

यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः

yaḥ piṇḍo rasapiṣṭānāṃ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ

Carakasaṃhitā