1.25.10

आत्मानम् अभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यग् इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्य् अस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति

ātmānam abhisamīkṣya bhuñjīta samyag idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hy asyātmana ātmasātmyaṃ bhavati tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti

1.26

रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च

rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca

1.26.2

वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक्

veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa no bhiṣak

1.27

विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः

vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ

1.27.2

द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च

dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca

1.28

आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च

āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca

1.28.2

विमाने रससंख्याते सर्वमेतत्प्रकाशितम्

vimāne rasasaṃkhyāte sarvametatprakāśitam

1.29

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

2.1

अथातस्त्रिविधकुक्षीयं विमानं व्याख्यास्यामः

athātastrividhakukṣīyaṃ vimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

2.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

2.3

त्रिविधं कुक्षौ स्थापयेद् अवकाशांशम् आहारस्याहारम् उपयुञ्जानः तद्यथा एकमवकाशांशं मूर्तानाम् आहारविकाराणाम् एकं द्रवाणाम् एकं पुनर्वातपित्तश्लेष्मणाम् एतावतीं ह्याहारमात्राम् उपयुञ्जानो नामात्राहारजं किंचिदशुभं प्राप्नोति

trividhaṃ kukṣau sthāpayed avakāśāṃśam āhārasyāhāram upayuñjānaḥ tadyathā ekamavakāśāṃśaṃ mūrtānām āhāravikārāṇām ekaṃ dravāṇām ekaṃ punarvātapittaśleṣmaṇām etāvatīṃ hyāhāramātrām upayuñjāno nāmātrāhārajaṃ kiṃcidaśubhaṃ prāpnoti

2.4

न च केवलं मात्रावत्त्वाद् एवाहारस्य कृत्स्नमाहारफलसौष्ठवम् अवाप्तुं शक्यं प्रकृत्यादीनाम् अष्टानाम् आहारविधिविशेषायतनानां प्रविभक्तफलत्वात्

na ca kevalaṃ mātrāvattvād evāhārasya kṛtsnamāhāraphalasauṣṭhavam avāptuṃ śakyaṃ prakṛtyādīnām aṣṭānām āhāravidhiviśeṣāyatanānāṃ pravibhaktaphalatvāt

2.5

तत्रायं तावद् आहारराशिम् अधिकृत्य मात्रामात्राफलविनिश्चयार्थः प्रकृतः

tatrāyaṃ tāvad āhārarāśim adhikṛtya mātrāmātrāphalaviniścayārthaḥ prakṛtaḥ

2.5.2

एतावानेव ह्याहारराशिविधिविकल्पो यावन्मात्रावत्त्वम् अमात्रावत्त्वं च

etāvāneva hyāhārarāśividhivikalpo yāvanmātrāvattvam amātrāvattvaṃ ca

2.6

तत्र मात्रावत्त्वं पूर्वमुद्दिष्टं कुक्ष्यंशविभागेन तद्भूयो विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः

tatra mātrāvattvaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ kukṣyaṃśavibhāgena tadbhūyo vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ

2.6.2

तद्यथा कुक्षेर् अप्रपीडनम् आहारेण हृदयस्यानवरोधः पार्श्वयोर् अविपाटनम् अनतिगौरवम् उदरस्य प्रीणनम् इन्द्रियाणां क्षुत्पिपासोपरमः स्थानासनशयनगमनोच्छ्वासप्रश्वासहास्यसंकथासु सुखानुवृत्तिः सायं प्रातश्चसुखेन परिणमनं बलवर्णोपचयकरत्वं चेति मात्रावतो लक्षणमाहारस्य भवति

tadyathā kukṣer aprapīḍanam āhāreṇa hṛdayasyānavarodhaḥ pārśvayor avipāṭanam anatigauravam udarasya prīṇanam indriyāṇāṃ kṣutpipāsoparamaḥ sthānāsanaśayanagamanocchvāsapraśvāsahāsyasaṃkathāsu sukhānuvṛttiḥ sāyaṃ prātaścasukhena pariṇamanaṃ balavarṇopacayakaratvaṃ ceti mātrāvato lakṣaṇamāhārasya bhavati

2.7

अमात्रावत्त्वं पुनर्द्विविधम् आचक्षते हीनम् अधिकं च

amātrāvattvaṃ punardvividham ācakṣate hīnam adhikaṃ ca

2.7.2

तत्र हीनमात्रम् आहारराशिं बलवर्णोपचयक्षयकरम् अतृप्तिकरम् उदावर्तकरम् अनायुष्यवृष्यम् अनौजस्यं शरीरमनोबुद्धीन्द्रियोपघातकरं सारविधमनम् अलक्ष्म्यावहम् अशीतेश्च वातविकाराणाम् आयतनम् आचक्षते अतिमात्रं पुनः सर्वदोषप्रकोपणम् इच्छन्ति कुशलाः

tatra hīnamātram āhārarāśiṃ balavarṇopacayakṣayakaram atṛptikaram udāvartakaram anāyuṣyavṛṣyam anaujasyaṃ śarīramanobuddhīndriyopaghātakaraṃ sāravidhamanam alakṣmyāvaham aśīteśca vātavikārāṇām āyatanam ācakṣate atimātraṃ punaḥ sarvadoṣaprakopaṇam icchanti kuśalāḥ

2.7.3

यो हि मूर्तानाम् आहारजातानां सौहित्यं गत्वा द्रवैस्तृप्तिम् आपद्यते भूयस्तस्याम् आशयगता वातपित्तश्लेष्माणो ऽभ्यवहारेणातिमात्रेणातिप्रपीड्यमानाः सर्वे युगपत् प्रकोपम् आपद्यन्ते ते प्रकुपितास्तम् एवाहारराशिम् अपरिणतम् आविश्य कुक्ष्येकदेशम् अन्नाश्रिता विष्टम्भयन्तः सहसा वाप्य् उत्तराधराभ्यां मार्गाभ्यां प्रच्यावयन्तः पृथक् पृथगिमान् विकारान् अभिनिर्वर्तयन्त्यतिमात्रभोक्तुः

yo hi mūrtānām āhārajātānāṃ sauhityaṃ gatvā dravaistṛptim āpadyate bhūyastasyām āśayagatā vātapittaśleṣmāṇo 'bhyavahāreṇātimātreṇātiprapīḍyamānāḥ sarve yugapat prakopam āpadyante te prakupitāstam evāhārarāśim apariṇatam āviśya kukṣyekadeśam annāśritā viṣṭambhayantaḥ sahasā vāpy uttarādharābhyāṃ mārgābhyāṃ pracyāvayantaḥ pṛthak pṛthagimān vikārān abhinirvartayantyatimātrabhoktuḥ

2.7.4

तत्र वातः शूलानाहाङ्गमर्दमुखशोषमूर्छाभ्रमाग्निवैषम्यपार्श्वपृष्ठकटिग्रहसिराकुञ्चनस्तम्भनानि करोति पित्तं पुनर् ज्वरातीसारान्तर्दाहतृष्णामदभ्रमप्रलपनानि श्लेष्मा तु छर्द्यरोचकाविपाकशीतज्वरालस्यगात्रगौरवाणि

tatra vātaḥ śūlānāhāṅgamardamukhaśoṣamūrchābhramāgnivaiṣamyapārśvapṛṣṭhakaṭigrahasirākuñcanastambhanāni karoti pittaṃ punar jvarātīsārāntardāhatṛṣṇāmadabhramapralapanāni śleṣmā tu chardyarocakāvipākaśītajvarālasyagātragauravāṇi

Carakasaṃhitā