8.39.2

ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः

jñātvā koṣṭhaprapannāṃstān yathāsannaṃ haredbudhaḥ

8.40

ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि संग्रहे

jñānārthaṃ yāni coktāni vyādhiliṅgāni saṃgrahe

8.40.2

व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः

vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ

8.41

विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः

vikāraḥ prakṛtiścaiva dvayaṃ sarvaṃ samāsataḥ

8.41.2

तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते

taddhetuvaśagaṃ hetorabhāvānnānuvartate

8.42

तत्र श्लोकाः

tatra ślokāḥ

8.42.2

हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा

hetavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā

8.42.3

संप्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्

saṃprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṃ cikitsitāt

8.43

ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च

jvarādīnāṃ vikārāṇāmaṣṭānāṃ sādhyatā na ca

8.43.2

पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः

pṛthagekaikaśaścoktā hetuliṅgopaśāntayaḥ

8.44

हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च

hetuparyāyanāmāni vyādhīnāṃ lakṣaṇasya ca

8.44.2

निदानस्थानम् एतावत् संग्रहेणोपदिश्यते

nidānasthānam etāvat saṃgraheṇopadiśyate

1.1

अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः

athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

1.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

1.3

इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसंख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषान् अनुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानम् अवहितमनसा यथावज् ज्ञेयं भवति भिषजा दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः

iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣān anupraviśyānantaraṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ mānam avahitamanasā yathāvaj jñeyaṃ bhavati bhiṣajā doṣādimānajñānāyattatvāt kriyāyāḥ

1.3.2

न ह्य् अमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति

na hy amānajño doṣādīnāṃ bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati

1.3.3

तस्माद् दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानम् उपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश

tasmād doṣādimānajñānārthaṃ vimānasthānam upadekṣyāmo 'gniveśa

1.4

तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः रसास्तावत्षट् मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते

tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ rasāstāvatṣaṭ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante

1.5

दोषाः पुनस् त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः

doṣāḥ punas trayo vātapittaśleṣmāṇaḥ

1.5.2

ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर् विकारैः शरीरम् उपतापयन्ति

te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā bhavanti vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhair vikāraiḥ śarīram upatāpayanti

Carakasaṃhitā