5.9

तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते साध्यं पुनः किंचित् साध्यताम् अतिवर्तते कदाचिदपचारात्

tatra yadasādhyaṃ tadasādhyatāṃ nātivartate sādhyaṃ punaḥ kiṃcit sādhyatām ativartate kadācidapacārāt

5.9.2

साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्य् अचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैर् अभिष्यन्दमानान्यसाध्यताम् उपयान्ति

sādhyāni hi ṣaṭ kākaṇakavarjyāny acikitsyamānānyapacārato vā doṣair abhiṣyandamānānyasādhyatām upayānti

5.10

साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयो ऽभिमूर्छन्ति ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथग् उत्पादयन्ति तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान् पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान् श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान् क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि तरुणान्याददते

sādhyānāmapi hyupekṣyamāṇānāṃ tvaṅmāṃsaśoṇitalasīkākothakledasaṃsvedajāḥ krimayo 'bhimūrchanti te bhakṣayantastvagādīn doṣāḥ punardūṣayanta imānupadravān pṛthak pṛthag utpādayanti tatra vātaḥ śyāvāruṇavarṇaṃ paruṣatāmapi ca raukṣyaśūlaśoṣatodavepathuharṣasaṅkocāyāsastambhasuptibhedabhaṅgān pittaṃ dāhasvedakledakothasrāvapākarāgān śleṣmā tvasya śvaityaśaityakaṇḍūsthairyagauravotsedhopasnehopalepān krimayastu tvagādīṃścaturaḥ sirāḥ snāyūścāsthīnyapi taruṇānyādadate

5.11

अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति तद्यथा प्रस्रवणम् अङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च तथाविधमसाध्यं विद्यादिति

asyāṃ caivāvasthāyāmupadravāḥ kuṣṭhinaṃ spṛśanti tadyathā prasravaṇam aṅgabhedaḥ patanānyaṅgāvayavānāṃ tṛṣṇājvarātīsāradāhadaurbalyārocakāvipākāśca tathāvidhamasādhyaṃ vidyāditi

5.12

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

5.12.2

साध्यो ऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते

sādhyo 'yamiti yaḥ pūrvaṃ naro rogamupekṣate

5.12.3

स किंचित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते

sa kiṃcitkālamāsādya mṛta evāvabudhyate

5.13

यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा

yastu prāgeva rogebhyo rogeṣu taruṇeṣu vā

5.13.2

भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते

bheṣajaṃ kurute samyak sa ciraṃ sukhamaśnute

5.14

यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः

yathā hyalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ

5.14.2

स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यते ऽतिप्रयत्नतः

sa evātipravṛddhastu chidyate 'tiprayatnataḥ

5.15

एवमेव विकारो ऽपि तरुणः साध्यते सुखम्

evameva vikāro 'pi taruṇaḥ sādhyate sukham

5.15.2

विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वापि जायते

vivṛddhaḥ sādhyate kṛcchrādasādhyo vāpi jāyate

5.16

तत्र श्लोकः

tatra ślokaḥ

5.16.2

संख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्

saṃkhyā dravyāṇi doṣāśca hetavaḥ pūrvalakṣaṇam

5.16.3

रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्

rūpāṇyupadravāścoktāḥ kuṣṭhānāṃ kauṣṭhike pṛthak

6.1

अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

6.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

6.3

इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति तद्यथासाहसं संधारणं क्षयो विषमाशनमिति

iha khalu catvāri śoṣasyāyatanāni bhavanti tadyathāsāhasaṃ saṃdhāraṇaṃ kṣayo viṣamāśanamiti

6.4

तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामःयदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति जल्पति वाप्यतिमात्रम् अतिमात्रं वा भारमुद्वहति अप्सु वा प्लवते चातिदूरम् उत्सादनपदाघातने वातिप्रगाढमासेवते अतिप्रकृष्टं वाध्वानं द्रुतमभिपतति अभिहन्यते वा अन्यद्वा किंचिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः

tatra sāhasaṃ śoṣasyāyatanamiti yaduktaṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥyadā puruṣo durbalo hi san balavatā saha vigṛhṇāti atimahatā vā dhanuṣā vyāyacchati jalpati vāpyatimātram atimātraṃ vā bhāramudvahati apsu vā plavate cātidūram utsādanapadāghātane vātipragāḍhamāsevate atiprakṛṣṭaṃ vādhvānaṃ drutamabhipatati abhihanyate vā anyadvā kiṃcidevaṃvidhaṃ viṣamamatimātraṃ vā vyāyāmajātamārabhate tasyātimātreṇa karmaṇoraḥ

Carakasaṃhitā