1.9.2

तत्र लिङ्गम् आकृतिर्लक्षणं चिह्नं संस्थानं व्यञ्जनं रूपम् इत्यनर्थान्तरम्

tatra liṅgam ākṛtirlakṣaṇaṃ cihnaṃ saṃsthānaṃ vyañjanaṃ rūpam ityanarthāntaram

1.10

उपशयः पुनर्हेतुव्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणां चौषधाहारविहाराणाम् उपयोगः सुखानुबन्धः

upaśayaḥ punarhetuvyādhiviparītānāṃ viparītārthakāriṇāṃ cauṣadhāhāravihārāṇām upayogaḥ sukhānubandhaḥ

1.11

संप्राप्तिर् जातिर् आगतिर् इत्यनर्थान्तरं व्याधेः

saṃprāptir jātir āgatir ityanarthāntaraṃ vyādheḥ

1.12

सा संख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषैर् भिद्यते

sā saṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣair bhidyate

1.12.2

संख्या तावद्यथा अष्टौ ज्वराः पञ्च गुल्माः सप्त कुष्ठान्येवमादिः

saṃkhyā tāvadyathā aṣṭau jvarāḥ pañca gulmāḥ sapta kuṣṭhānyevamādiḥ

1.12.3

प्राधान्यं पुनर्दोषाणां तरतमाभ्याम् उपलभ्यते

prādhānyaṃ punardoṣāṇāṃ taratamābhyām upalabhyate

1.12.4

तत्र द्वयोस् तरः त्रिषु तम इति

tatra dvayos taraḥ triṣu tama iti

1.12.5

विधिर्नाम द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेन त्रिविधास्त्रिदोषभेदेन चतुर्विधाः साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेन

vidhirnāma dvividhā vyādhayo nijāgantubhedena trividhāstridoṣabhedena caturvidhāḥ sādhyāsādhyamṛdudāruṇabhedena

1.12.6

समवेतानां पुनर् दोषाणाम् अंशांशबलविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे

samavetānāṃ punar doṣāṇām aṃśāṃśabalavikalpo vikalpo'sminnarthe

1.12.7

बलकालविशेषः पुनर् व्याधीनाम् ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतो भवति

balakālaviśeṣaḥ punar vyādhīnām ṛtvahorātrāhārakālavidhiviniyato bhavati

1.13

तस्माद् व्याधीन् भिषगनुपहतसत्त्वबुद्धिर् हेत्वादिभिर् भावैर् यथावद् अनुबुध्येत

tasmād vyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhir hetvādibhir bhāvair yathāvad anubudhyeta

1.14

इत्यर्थसंग्रहो निदानस्थानस्योद्दिष्टो भवति

ityarthasaṃgraho nidānasthānasyoddiṣṭo bhavati

1.14.2

तं विस्तरेणोपदिशन्तो भूयस्तरमतो ऽनुव्याख्यास्यामः

taṃ vistareṇopadiśanto bhūyastaramato 'nuvyākhyāsyāmaḥ

1.15

तत्र प्रथमत एव तावदाद्यांल् लोभाभिद्रोहकोपप्रभवान् अष्टौ व्याधीन्निदानपूर्वेण क्रमेण व्याख्यास्यामः तथा सूत्रसंग्रहमात्रं चिकित्सायाः

tatra prathamata eva tāvadādyāṃl lobhābhidrohakopaprabhavān aṣṭau vyādhīnnidānapūrveṇa krameṇa vyākhyāsyāmaḥ tathā sūtrasaṃgrahamātraṃ cikitsāyāḥ

1.15.2

चिकित्सितेषु चोत्तरकालं यथोपचितविकारान् अनुव्याख्यास्यामः

cikitsiteṣu cottarakālaṃ yathopacitavikārān anuvyākhyāsyāmaḥ

1.16

इह खलु ज्वर एवादौ विकाराणामुपदिश्यते तत्प्रथमत्वाच्छारीराणाम्

iha khalu jvara evādau vikārāṇāmupadiśyate tatprathamatvācchārīrāṇām

1.17

अथ खल्वष्टाभ्यः कारणेभ्यो ज्वरः संजायते मनुष्याणां तद्यथा वातात् पित्तात् कफात् वातपित्ताभ्यां वातकफाभ्यां पित्तकफाभ्यां वातपित्तकफेभ्यः आगन्तोरष्टमात् कारणात्

atha khalvaṣṭābhyaḥ kāraṇebhyo jvaraḥ saṃjāyate manuṣyāṇāṃ tadyathā vātāt pittāt kaphāt vātapittābhyāṃ vātakaphābhyāṃ pittakaphābhyāṃ vātapittakaphebhyaḥ āgantoraṣṭamāt kāraṇāt

1.18

तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषान् अनुव्याख्यास्यामः

tasya nidānapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣān anuvyākhyāsyāmaḥ

1.19

रूक्षलघुशीतवमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनातियोगव्यायामवेगसंधारणानशनाभिघातव्यवायोद्वेगशोकशोणितातिषेकजागरणविषमशरीरन्यासेभ्यो ऽतिसेवितेभ्यो वायुः प्रकोपमापद्यते

rūkṣalaghuśītavamanavirecanāsthāpanaśirovirecanātiyogavyāyāmavegasaṃdhāraṇānaśanābhighātavyavāyodvegaśokaśoṇitātiṣekajāgaraṇaviṣamaśarīranyāsebhyo 'tisevitebhyo vāyuḥ prakopamāpadyate

1.20

स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयम् ऊष्मणा सह मिश्रीभूयाद् यम् आहारपरिणामधातुं रसनामानम् अन्ववेत्य रसस्वेदवहानि स्रोतांसि पिधायाग्निम् उपहत्य पक्तिस्थानाद् ऊष्माणं बहिर्निरस्य केवलं शरीरमनुप्रपद्यते तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति

sa yadā prakupitaḥ praviśyāmāśayam ūṣmaṇā saha miśrībhūyād yam āhārapariṇāmadhātuṃ rasanāmānam anvavetya rasasvedavahāni srotāṃsi pidhāyāgnim upahatya paktisthānād ūṣmāṇaṃ bahirnirasya kevalaṃ śarīramanuprapadyate tadā jvaramabhinirvartayati

Carakasaṃhitā