26.111

प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु

pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu

26.111.2

पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः

pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ

26.112

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत्स्वलक्षणम्

ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yatsvalakṣaṇam

26.112.2

यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत्

yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat

26.113

वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्

vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat

26.113.2

आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः

ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ

26.114

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

27.1

अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

27.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

27.3

इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात् तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत् सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते

iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate

27.4

तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश

tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa

27.4.2

तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात् प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात्

tat svabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt

27.5

परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः

paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ

27.6

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्

śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān

27.6.2

वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्

vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān

27.7

दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम्

daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām

27.7.2

रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे

rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe

27.8

रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः

raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ

27.8.2

तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ

tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau

27.9

सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः

sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ

Carakasaṃhitā