20.22

यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः

yastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ

20.22.2

देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्

deśakālapramāṇajñastasya siddhirasaṃśayam

20.23

तत्र श्लोकाः

tatra ślokāḥ

20.23.2

संग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम्

saṃgrahaḥ prakṛtirdeśo vikāramukhamīraṇam

20.23.3

असंदेहो ऽनुबन्धश्च रोगाणां संप्रकाशितः

asaṃdeho 'nubandhaśca rogāṇāṃ saṃprakāśitaḥ

20.24

दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये

doṣasthānāni rogāṇāṃ gaṇā nānātmajāśca ye

20.24.2

रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्

rūpaṃ pṛthak ca doṣāṇāṃ karma cāpariṇāmi yat

20.25

पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः

pṛthaktvena ca doṣāṇāṃ nirdiṣṭāḥ samupakramāḥ

20.25.2

सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना

samyaṅmahati rogāṇāmadhyāye tattvadarśinā

20.26

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशो ऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne mahārogādhyāyo nāma viṃśo 'dhyāyaḥ

21.1

अथातो ऽष्टौनिन्दितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto 'ṣṭauninditīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

21.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

21.3

इह खलु शरीरमधिकृत्याष्टौ पुरुषा निन्दिता भवन्ति तद्यथा अतिदीर्घश्च अतिह्रस्वश्च अतिलोमा च अलोमा च अतिकृष्णश्च अतिगौरश्च अतिस्थूलश्च अतिकृशश्चेति

iha khalu śarīramadhikṛtyāṣṭau puruṣā ninditā bhavanti tadyathā atidīrghaśca atihrasvaśca atilomā ca alomā ca atikṛṣṇaśca atigauraśca atisthūlaśca atikṛśaśceti

21.4

तत्रातिस्थूलकृशयोर्भूय एवापरे निन्दितविशेषा भवन्ति

tatrātisthūlakṛśayorbhūya evāpare ninditaviśeṣā bhavanti

21.4.2

अतिस्थूलस्य तावदायुषो ह्रासो जवोपरोधः कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यं दौर्गन्ध्यं स्वेदाबाधः क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगाश्चेति भवन्त्यष्टौ दोषाः

atisthūlasya tāvadāyuṣo hrāso javoparodhaḥ kṛcchravyavāyatā daurbalyaṃ daurgandhyaṃ svedābādhaḥ kṣudatimātraṃ pipāsātiyogāśceti bhavantyaṣṭau doṣāḥ

21.4.3

तदतिस्थौल्यम् अतिसंपूरणाद् गुरुमधुरशीतस्निग्धोपयोगाद् अव्यायामाद् अव्यवायाद् दिवास्वप्नाद्धर्षनित्यत्वाद् अचिन्तनाद् बीजस्वभावाच्चोपजायते

tadatisthaulyam atisaṃpūraṇād gurumadhuraśītasnigdhopayogād avyāyāmād avyavāyād divāsvapnāddharṣanityatvād acintanād bījasvabhāvāccopajāyate

21.4.4

तस्य ह्यतिमात्रमेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः तस्मादस्यायुषो ह्रासः शैथिल्यात् सौकुमार्याद्गुरुत्वाच्च मेदसो जवोपरोधः शुक्राबहुत्वान्मेदसावृतमार्गत्वाच्च कृच्छ्रव्यवायता दौर्बल्यम् असमत्वाद् धातूनां दौर्गन्ध्यं मेदोदोषान्मेदसः स्वभावात् स्वेदनत्वाच्च मेदसः श्लेष्मसंसर्गाद् विष्यन्दित्वाद् बहुत्वाद् गुरुत्वाद् व्यायामासहत्वाच्च स्वेदाबाधः तीक्ष्णाग्नित्वात् प्रभूतकोष्ठवायुत्वाच्च क्षुदतिमात्रं पिपासातियोगश्चेति

tasya hyatimātramedasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ tasmādasyāyuṣo hrāsaḥ śaithilyāt saukumāryādgurutvācca medaso javoparodhaḥ śukrābahutvānmedasāvṛtamārgatvācca kṛcchravyavāyatā daurbalyam asamatvād dhātūnāṃ daurgandhyaṃ medodoṣānmedasaḥ svabhāvāt svedanatvācca medasaḥ śleṣmasaṃsargād viṣyanditvād bahutvād gurutvād vyāyāmāsahatvācca svedābādhaḥ tīkṣṇāgnitvāt prabhūtakoṣṭhavāyutvācca kṣudatimātraṃ pipāsātiyogaśceti

21.5

भवन्ति चात्र

bhavanti cātra

21.5.2

मेदसावृतमार्गत्वाद्वायुः कोष्ठे विशेषतः

medasāvṛtamārgatvādvāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ

21.5.3

चरन् संधुक्षयत्यग्निमाहारं शोषयत्यपि

caran saṃdhukṣayatyagnimāhāraṃ śoṣayatyapi

Carakasaṃhitā