19.4.11

केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति

kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati

19.5

सर्व एव निजा विकारा नान्यत्र वातपित्तकफेभ्यो निर्वर्तन्ते यथाहि शकुनिः सर्वं दिवसमपि परिपतन् स्वां छायां नातिवर्तते तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्ताः सर्वे विकारा वातपित्तकफान्नातिवर्तन्ते

sarva eva nijā vikārā nānyatra vātapittakaphebhyo nirvartante yathāhi śakuniḥ sarvaṃ divasamapi paripatan svāṃ chāyāṃ nātivartate tathā svadhātuvaiṣamyanimittāḥ sarve vikārā vātapittakaphānnātivartante

19.5.2

वातपित्तश्लेष्मणां पुनः स्थानसंस्थानप्रकृतिविशेषानभिसमीक्ष्य तदात्मकानपि च सर्वविकारांस्तानेवोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः

vātapittaśleṣmaṇāṃ punaḥ sthānasaṃsthānaprakṛtiviśeṣānabhisamīkṣya tadātmakānapi ca sarvavikārāṃstānevopadiśanti buddhimantaḥ

19.6

भवतश्चात्र

bhavataścātra

19.6.2

स्वधातुवैषम्यनिमित्तजा ये विकारसंघा बहवः शरीरे

svadhātuvaiṣamyanimittajā ye vikārasaṃghā bahavaḥ śarīre

19.6.3

न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य आगन्तवस्त्वेव ततो विशिष्टाः

na te pṛthak pittakaphānilebhya āgantavastveva tato viśiṣṭāḥ

19.7

आगन्तुरन्वेति निजं विकारं निजस्तथागन्तुमपि प्रवृद्धः

āganturanveti nijaṃ vikāraṃ nijastathāgantumapi pravṛddhaḥ

19.7.2

तत्रानुबन्धं प्रकृतिं च सम्यग् ज्ञात्वा ततः कर्म समारभेत

tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyag jñātvā tataḥ karma samārabheta

19.8

तत्र श्लोकौ

tatra ślokau

19.8.2

विंशकाश्चैककाश्चैव त्रिकाश्चोक्तास्त्रयस्त्रयः

viṃśakāścaikakāścaiva trikāścoktāstrayastrayaḥ

19.8.3

द्विकाश्चाष्टौ चतुष्काश्च दश द्वादश पञ्चकाः

dvikāścāṣṭau catuṣkāśca daśa dvādaśa pañcakāḥ

19.9

चत्वारश्चाष्टका वर्गाः षट्कौ द्वौ सप्तकास्त्रयः

catvāraścāṣṭakā vargāḥ ṣaṭkau dvau saptakāstrayaḥ

19.9.2

अष्टोदरीये रोगाणां रोगाध्याये प्रकाशिताः

aṣṭodarīye rogāṇāṃ rogādhyāye prakāśitāḥ

20.1

अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto mahārogādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

20.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

20.3

चत्वारो रोगा भवन्ति आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति रुक्सामान्यात् द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम् आगन्तुनिजविभागात् द्विविधं चैषामधिष्ठानं मनःशरीरविशेषात् विकाराः पुनरपरिसंख्येयाः प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसंख्येयत्वात्

catvāro rogā bhavanti āgantuvātapittaśleṣmanimittāḥ teṣāṃ caturṇāmapi rogāṇāṃ rogatvamekavidhaṃ bhavati ruksāmānyāt dvividhā punaḥ prakṛtireṣām āgantunijavibhāgāt dvividhaṃ caiṣāmadhiṣṭhānaṃ manaḥśarīraviśeṣāt vikārāḥ punaraparisaṃkhyeyāḥ prakṛtyadhiṣṭhānaliṅgāyatanavikalpaviśeṣāparisaṃkhyeyatvāt

20.4

मुखानि तु खल्वागन्तोर् नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यधबन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्

mukhāni tu khalvāgantor nakhadaśanapatanābhicārābhiśāpābhiṣaṅgābhighātavyadhabandhanaveṣṭanapīḍanarajjudahanaśastrāśanibhūtopasargādīni nijasya tu mukhaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyam

20.5

द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्चेति

dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti

20.6

सर्वेऽपि तु खल्वेते ऽभिप्रवृद्धाश् चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति न चान्योन्येन सह संदेहमापद्यन्ते

sarve'pi tu khalvete 'bhipravṛddhāś catvāro rogāḥ parasparamanubadhnanti na cānyonyena saha saṃdehamāpadyante

20.7

आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति

āganturhi vyathāpūrvaṃ samutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvartayanti

Carakasaṃhitā