1.65.2.1

एनम् एव प्रकृतिविकारसमूहं क्षेत्रक्षेत्रज्ञभेदेन विभजते इतीत्यादि

enam eva prakṛtivikārasamūhaṃ kṣetrakṣetrajñabhedena vibhajate itītyādi

1.65.2.2

अव्यक्तवर्जितमिति प्रकृत्युदासीनवर्जितं प्रकृतेश्चोदासीनपुरुषचैतन्येन चैतन्यमस्त्येव

avyaktavarjitamiti prakṛtyudāsīnavarjitaṃ prakṛteścodāsīnapuruṣacaitanyena caitanyamastyeva

1.67.1.1

संप्रति महाप्रलयान्तरं यथादिसर्गे बुद्ध्याद्युत्पादो भवति तदाह जायत इत्यादि

saṃprati mahāpralayāntaraṃ yathādisarge buddhyādyutpādo bhavati tadāha jāyata ityādi

1.67.1.2

बुद्ध्याहमिति मन्यत इति बुद्धेर्जाते नाहङ्कारेणाहमिति मन्यत इत्यर्थः

buddhyāhamiti manyata iti buddherjāte nāhaṅkāreṇāhamiti manyata ityarthaḥ

1.67.1.3

खादीनीति खादीनि सूक्ष्माणि तन्मात्ररूपाणि तथैकादशेन्द्रियाणि

khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi tathaikādaśendriyāṇi

1.67.1.4

वचनं हि प्रकृतेर् महांस्ततो ऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः इति

vacanaṃ hi prakṛter mahāṃstato 'haṅkārastasmād gaṇaśca ṣoḍaśakaḥ iti

1.67.1.5

यथाक्रममिति यस्मादहङ्कारादुत्पद्यते तेन क्रमेण तत्र वैकृतात् सात्त्विकादहङ्कारात्तैजससहायाद् एकादशेन्द्रियाणि भवन्ति भूतादेस्त्वहङ्कारात्तामसात्तैजससहायात् पञ्चतन्मात्राणि

yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyate tena krameṇa tatra vaikṛtāt sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyād ekādaśendriyāṇi bhavanti bhūtādestvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi

1.67.1.6

यदुक्तं सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्

yaduktaṃ sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt

1.67.1.6.2

भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम् इति

bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam iti

1.67.1.7

तत इति आहङ्कारिककार्यानन्तरं तन्मात्रेभ्य उत्पन्नस्थूलभूतसंबन्धात्

tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṃ tanmātrebhya utpannasthūlabhūtasaṃbandhāt

1.67.1.8

सम्पूर्णसर्वाङ्गो जात इति आदिसर्गे जातः

sampūrṇasarvāṅgo jāta iti ādisarge jātaḥ

1.69.2.1

एवमादिसर्गे प्रकृतेर् महदादिसर्गं दर्शयित्वा महाप्रलये प्रकृतावव्यक्तरूपायां बुद्ध्यादीनां लयमाह पुरुष इत्यादि

evamādisarge prakṛter mahadādisargaṃ darśayitvā mahāpralaye prakṛtāvavyaktarūpāyāṃ buddhyādīnāṃ layamāha puruṣa ityādi

1.69.2.2

इष्टैर् भावैरिति पुरुषोपभोगार्थमिष्टैर् बुद्ध्यादिभिः

iṣṭair bhāvairiti puruṣopabhogārthamiṣṭair buddhyādibhiḥ

1.69.2.3

अन्ये तु एवंभूतसङ्गं जन्मनि बुद्ध्यादिवियोगं च मरणे ब्रुवते

anye tu evaṃbhūtasaṅgaṃ janmani buddhyādiviyogaṃ ca maraṇe bruvate

1.69.2.4

तन्न जन्ममरणयोर् बुद्ध्यादीनां विद्यमानत्वात्

tanna janmamaraṇayor buddhyādīnāṃ vidyamānatvāt

1.69.2.5

उक्तं हि अतीन्द्रियैस्तैर् अतिसूक्ष्मरूपैर् आत्मा कदाचिन्न विमुक्तपूर्वः

uktaṃ hi atīndriyaistair atisūkṣmarūpair ātmā kadācinna vimuktapūrvaḥ

1.69.2.5.2

नैवेन्द्रियैर् नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः इति

naivendriyair naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ iti

1.69.2.6

तथान्यत्राप्युक्तं पूर्वोत्पन्नम् असक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम्

tathānyatrāpyuktaṃ pūrvotpannam asaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam

1.69.2.6.2

संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम् इति

saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam iti

1.69.2.7

तस्मान्महाप्रलय एव प्रकृतौ लयः तथादिसर्ग एव प्रकृतेर्महदादिसृष्टिरिति

tasmānmahāpralaya eva prakṛtau layaḥ tathādisarga eva prakṛtermahadādisṛṣṭiriti

Āyurvedadīpikā