1.34.2.1

संप्रति प्रकृतिगणप्रविष्टाया बुद्धेर् उपदर्शनार्थं तस्या बुद्धेर्वृत्तिभेदात् ज्ञानविशेषरूपाण्याह येत्यादि

saṃprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddher upadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt jñānaviśeṣarūpāṇyāha yetyādi

1.34.2.2

यदिन्द्रियमाश्रित्येति यदिन्द्रियप्रणालिकाम् आश्रित्य महच्छब्दाख्यस्य बुद्धितत्त्वस्य वृत्तिविशेषरूपाणि ज्ञानानीन्द्रियप्रणालिकया भवन्ति तदिन्द्रियजन्यत्वेनैव तानि व्यपदिश्यन्ते चक्षुर्बुद्धिः श्रोत्रबुद्धिरित्यादिव्यपदेशेन

yadindriyamāśrityeti yadindriyapraṇālikām āśritya mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante cakṣurbuddhiḥ śrotrabuddhirityādivyapadeśena

1.34.2.3

मनोभवा च बुद्धिश्चिन्त्यादिविषया मनसा निर्दिश्यते मनोबुद्धिरिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः

manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate manobuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ

1.34.2.4

इन्द्रियमनोभेदेन षट्त्वं बुद्धीनां प्रतिपाद्य बुद्धिबहुत्वं प्राह भेदादित्यादि

indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha bhedādityādi

1.34.2.5

कार्यस्य इन्द्रियार्थस्य च भेदात् तत्संबन्धेन भिद्यमाना बह्व्यो बुद्धयो भवन्ति कार्यं सुखदुःखभेदाः सुखदुःखप्रपञ्चेन हि तत्कार्येण कारणं ज्ञानमपि बहु भवति

kāryasya indriyārthasya ca bhedāt tatsaṃbandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti kāryaṃ sukhaduḥkhabhedāḥ sukhaduḥkhaprapañcena hi tatkāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu bhavati

1.34.2.6

इदानीं सर्वबाह्यज्ञानसाधनमाह आत्मेत्यादि

idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha ātmetyādi

1.34.2.7

आत्मा अव्यक्तम्

ātmā avyaktam

1.34.2.8

एकैकेति प्रत्येकम्

ekaiketi pratyekam

1.34.2.9

बुद्धेर् अनेकात्मादिमेलकजन्यत्वे दृष्टान्तमाह अङ्गुलीत्यादि

buddher anekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha aṅgulītyādi

1.34.2.10

अनेन दृष्टान्तेन शब्दद्वयमाह अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजशब्द एकः अयं चाङ्गुष्ठयन्त्रितमध्यमाङ्गुल्याः करतलसंयोगाज्जायमानतलशब्द उच्यते तन्त्रीवीणानखोद्भवश्च वीणाशब्द एकः अन्ये त्वेकम् एवाङ्गुल्यादिजं वीणाशब्दं वर्णयन्ति

anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ekaḥ ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda ucyate tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ anye tvekam evāṅgulyādijaṃ vīṇāśabdaṃ varṇayanti

1.34.2.11

एतेन यथा शब्दोऽङ्गुलाद्यन्यतमवैकल्येऽपि न भवति तथा बुद्धिर् अप्यात्मादीनाम् अन्यतमवैकल्येऽपि न भवतीति दर्शयति

etena yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na bhavati tathā buddhir apyātmādīnām anyatamavaikalye'pi na bhavatīti darśayati

1.35.2.1

अत्र च बुद्धिवृत्तीनां ज्ञानानां कथनेनैवाहंकारोऽपि सूचित एव यतोऽहङ्कारोपजीवितैवात्मादिसंवलितेयं बुद्धिः अहं पश्यामि इत्यादिरूपा भवति तेन बुद्धेरहङ्कारस्य चोक्तत्वाद् अवशिष्टम् अव्यक्तं कार्यद्वारा ब्रूते बुद्धीत्यादि

atra ca buddhivṛttīnāṃ jñānānāṃ kathanenaivāhaṃkāro'pi sūcita eva yato'haṅkāropajīvitaivātmādisaṃvaliteyaṃ buddhiḥ ahaṃ paśyāmi ityādirūpā bhavati tena buddherahaṅkārasya coktatvād avaśiṣṭam avyaktaṃ kāryadvārā brūte buddhītyādi

1.35.2.2

परमिति अव्यक्तम्

paramiti avyaktam

1.35.2.3

बुद्ध्यादीनां योगं मेलकं धरतीति योगधरम् अव्यक्तं हि प्रकृतिरूपं पुरुषार्थप्रवृत्तं बुद्ध्यादिमेलकं भोगसंपादकं सृजति

buddhyādīnāṃ yogaṃ melakaṃ dharatīti yogadharam avyaktaṃ hi prakṛtirūpaṃ puruṣārthapravṛttaṃ buddhyādimelakaṃ bhogasaṃpādakaṃ sṛjati

1.35.2.4

एवं व्युत्पादितं चतुर्विंशतिकम् उपसंहरति चतुर्विंशतिक इत्यादि

evaṃ vyutpāditaṃ caturviṃśatikam upasaṃharati caturviṃśatika ityādi

1.35.2.5

यदि वा कर्मेन्द्रियाण्यभिधाय महाभूतानीत्यादिना अर्था एवाश्रयभूतखादिकथनेनोच्यन्ते या यद् इन्द्रियम् आश्रित्येत्यादिना तु स्फुटोपलभ्यमाना बुद्धिवृत्तिभेदा उच्यन्ते बुद्ध्यहंकारतन्मात्राण्यव्यक्तानि तु सूक्ष्माणि नोक्तानि तानि सर्वाण्येव बुद्धीन्द्रियमनोऽर्थानाम् इत्यादिग्रन्थे परशब्देनोच्यन्ते तेन योगधरं परमित्यनेन मूलप्रकृतिस्तथा प्रकृतिविकृतयश्च महदादयः सप्तोच्यन्ते एवं चतुर्विंशतिको राशिर्भवति

yadi vā karmendriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā evāśrayabhūtakhādikathanenocyante yā yad indriyam āśrityetyādinā tu sphuṭopalabhyamānā buddhivṛttibhedā ucyante buddhyahaṃkāratanmātrāṇyavyaktāni tu sūkṣmāṇi noktāni tāni sarvāṇyeva buddhīndriyamano'rthānām ityādigranthe paraśabdenocyante tena yogadharaṃ paramityanena mūlaprakṛtistathā prakṛtivikṛtayaśca mahadādayaḥ saptocyante evaṃ caturviṃśatiko rāśirbhavati

1.35.2.6

परत्वं च विकारापेक्षया प्रकृतीनाम् उपपन्नमेव

paratvaṃ ca vikārāpekṣayā prakṛtīnām upapannameva

1.36.2.1

संप्रत्येवंरूपपुरुषस्य सकारणं संसरणं मोक्षहेतुं चाह रज इत्यादि

saṃpratyevaṃrūpapuruṣasya sakāraṇaṃ saṃsaraṇaṃ mokṣahetuṃ cāha raja ityādi

1.36.2.2

संयोगो ऽयम् इति चतुर्विंशतिराशिरूपो मेलकः

saṃyogo 'yam iti caturviṃśatirāśirūpo melakaḥ

1.36.2.3

ताभ्याम् इति रजस्तमोभ्याम्

tābhyām iti rajastamobhyām

Āyurvedadīpikā