1.30.2.1

भूतानाम् असाधारणं लक्षणमाह खरेत्यादि

bhūtānām asādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha kharetyādi

1.30.2.2

अप्रतीघातः अप्रतिहननम् अस्पर्शत्वम् इति यावत् स्पर्शवद्धि गतिविघातकं भवति नाकाशः अस्पर्शवत्त्वात्

apratīghātaḥ apratihananam asparśatvam iti yāvat sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati nākāśaḥ asparśavattvāt

1.30.2.3

सर्वमेवैतदिति खरत्वादि

sarvamevaitaditi kharatvādi

1.30.2.4

स्पर्शनेन्द्रियगोचरमिति स्पर्शनेन्द्रियज्ञेयम्

sparśanendriyagocaramiti sparśanendriyajñeyam

1.30.2.5

कथमेतत्सर्वं स्पर्शनेन्द्रियज्ञेयम् इत्याह स्पर्शनेत्यादि

kathametatsarvaṃ sparśanendriyajñeyam ityāha sparśanetyādi

1.30.2.6

सविपर्यय इति स्पर्शाभाव इत्यर्थः

saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ

1.30.2.7

यद् इन्द्रियं यद्गृह्णाति तत्तस्याभावमपि गृह्णाति तेन आकाशस्यास्पर्शत्वम् अपि स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यम् इति युक्तम्

yad indriyaṃ yadgṛhṇāti tattasyābhāvamapi gṛhṇāti tena ākāśasyāsparśatvam api sparśanendriyagrāhyam iti yuktam

1.30.2.8

द्रवत्वं चलत्वं च सांख्यमते स्पर्शनग्राह्यत्वात् स्थूलभूतवातधर्मः स्पर्श एव यद्धि स्पर्शनेन गृह्यते तत् सर्वं महाभूतवातपरिणाम एव

dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṃkhyamate sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva yaddhi sparśanena gṛhyate tat sarvaṃ mahābhūtavātapariṇāma eva

1.30.2.9

एतानि च खादीनि सूक्ष्माणि तन्मात्ररूपाणि ज्ञेयानि स्थूलभूतानि तु खादीनि विकारतया तत्रोक्तानि

etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni

1.30.2.10

प्रकृतिवर्गे सूक्ष्मरूपास्तन्मात्रा उक्ताः

prakṛtivarge sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ

1.30.2.11

वचनं हि तन्मात्राण्यविशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः

vacanaṃ hi tanmātrāṇyaviśeṣās tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ

1.30.2.12

एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च इति तेनेहापि खादीनि तन्मात्रशब्दोक्तानि सूक्ष्माणि बोद्धव्यानि

ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca iti tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni

1.31.1.1

भूतानां सूक्ष्माणां शरीरस्थानां लिङ्गान्तराण्याह गुणा इत्यादि

bhūtānāṃ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ liṅgāntarāṇyāha guṇā ityādi

1.31.1.2

गुणाः शब्दादयः

guṇāḥ śabdādayaḥ

1.31.1.3

गुणिनामिति सूक्ष्मरूपभूतानाम्

guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām

1.31.1.4

एवचग्रहणात् शब्दादयश्च व्यक्ताः सूक्ष्माणां शरीरस्थानां भूतानां लक्षणं भवन्तीति वाक्यार्थः

evacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ bhūtānāṃ lakṣaṇaṃ bhavantīti vākyārthaḥ

1.31.2.1

अर्थानाह अर्था इत्यादि

arthānāha arthā ityādi

1.31.2.2

अर्थशब्देन तु ये शब्दादयोऽभिधीयन्ते ते स्थूलखादिरूपा एव ज्ञेयाः येनाकाशपरिणाम एव शब्दः वातपरिणामः स्पर्श इत्यादि दर्शनम्

arthaśabdena tu ye śabdādayo'bhidhīyante te sthūlakhādirūpā eva jñeyāḥ yenākāśapariṇāma eva śabdaḥ vātapariṇāmaḥ sparśa ityādi darśanam

1.31.2.3

शब्दादिग्रहणं नात्राकाशादिग्रहणं यत् तदाकाशादिपरिणाम एव शब्दादय इति युक्तमेव

śabdādigrahaṇaṃ nātrākāśādigrahaṇaṃ yat tadākāśādipariṇāma eva śabdādaya iti yuktameva

1.31.2.4

एतेन यच्छ्रोत्रग्राह्यं तत् सर्वम् आकाशं शब्दश्च यत् स्पर्शेन गृह्यते तत् सर्वं वायुः स्पर्शश्चेत्यादि ज्ञेयम्

etena yacchrotragrāhyaṃ tat sarvam ākāśaṃ śabdaśca yat sparśena gṛhyate tat sarvaṃ vāyuḥ sparśaścetyādi jñeyam

Āyurvedadīpikā