1.19.2.5

तच्च कारणं मनोरूपं यद्यात्मवद्युगपत् सर्वेन्द्रियव्यापकं स्वीक्रियते किंवा अनेकसंख्यम् इन्द्रियवत् स्वीक्रियते तदा पुनरपि युगपद् इन्द्रियार्थसंबन्धे पञ्चभिर् ज्ञानैर् भवितव्यं विभुना वा मनसा अनेकैर् वा मनोभिर् युगपद् अधिष्ठितत्वाद् इन्द्रियाणां न च भवन्ति युगपज्ज्ञानानि तस्माद्युगपज्ज्ञानानुदयाल् लिङ्गान्मनोऽणुरूपमेकं च सिध्यतीत्याह अणुत्वमित्यादि

tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā anekasaṃkhyam indriyavat svīkriyate tadā punarapi yugapad indriyārthasaṃbandhe pañcabhir jñānair bhavitavyaṃ vibhunā vā manasā anekair vā manobhir yugapad adhiṣṭhitatvād indriyāṇāṃ na ca bhavanti yugapajjñānāni tasmādyugapajjñānānudayāl liṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha aṇutvamityādi

1.21.2.1

मनोगुणमभिधाय मनोविषयमाह चिन्त्यमित्यादि

manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha cintyamityādi

1.21.2.2

चिन्त्यं कर्तव्यतया अकर्तव्यतया वा यन्मनसा चिन्त्यते

cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate

1.21.2.3

विचार्यम् उपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां यद्विमृश्यते

vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate

1.21.2.4

ऊह्यं च यत् सम्भावनया ऊह्यते एवमेतद्भविष्यति इति

ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate evametadbhaviṣyati iti

1.21.2.5

ध्येयं भावनाज्ञानविषयम्

dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam

1.21.2.6

संकल्प्यं गुणवत्तया दोषवत्तया वावधारणाविषयम्

saṃkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vāvadhāraṇāviṣayam

1.21.2.7

यत् किंचिदित्यनेन सुखाद्यनुक्तविषयावरोधः

yat kiṃcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ

1.21.2.8

मनसो ज्ञेयमिति इन्द्रियनिरपेक्षमनोग्राह्यम्

manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam

1.21.2.9

एते च मनोऽर्थाः शब्दादिरूपा एव तेन षष्ठार्थकल्पनया न चतुर्विंशतिसंख्यातिरेकः

ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṃkhyātirekaḥ

1.21.2.10

सुखादयस् तु शब्दादिव्यतिरिक्ता मनोऽर्था बुद्धिभेदग्रहणेनैव ग्राह्याः

sukhādayas tu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ

1.21.2.11

मनोविषयमभिधाय मनःकर्माह इन्द्रियेत्यादि

manoviṣayamabhidhāya manaḥkarmāha indriyetyādi

1.21.2.12

इन्द्रियाभिग्रहः इन्द्रियाधिष्ठानं मनसः कर्म तथा स्वस्य निग्रहो मनसः कर्म मनो ह्य् अनिष्टविषयप्रसृतं मनसैव नियम्यते मनश्च गुणान्तरयुक्तं सद्विषयान्तरान् नियमयति इत्याहुरेके

indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma tathā svasya nigraho manasaḥ karma mano hy aniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarān niyamayati ityāhureke

1.21.2.13

यदुक्तम् विषयप्रवणं चित्तं धृतिभ्रंशान्न शक्यते

yaduktam viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate

1.21.2.14

नियन्तुम् अहिताद् अर्थाद् धृतिर्हि नियमात्मिका इति

niyantum ahitād arthād dhṛtirhi niyamātmikā iti

1.21.2.15

तेन धृत्या कारणभूतया आत्मानं नियमयतीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः

tena dhṛtyā kāraṇabhūtayā ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ

1.21.2.16

मनःकर्मान्तरम् आह ऊहो विचारश् चेति

manaḥkarmāntaram āha ūho vicāraś ceti

1.21.2.17

अत्रोह आलोचनज्ञानं निर्विकल्पकम् विचारो हेयोपादेयतया विकल्पनम्

atroha ālocanajñānaṃ nirvikalpakam vicāro heyopādeyatayā vikalpanam

1.21.2.18

चतुर्विधं हि विकल्पकारणं सांख्या मन्यन्ते तत्र बाह्यम् इन्द्रियरूपम् आभ्यन्तरं तु मनोऽहंकारो बुद्धिश्चेति त्रितयम्

caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṃkhyā manyante tatra bāhyam indriyarūpam ābhyantaraṃ tu mano'haṃkāro buddhiśceti tritayam

1.21.2.19

तत्रेन्द्रियाण्यालोचयन्ति निर्विकल्पेन गृह्णन्तीत्यर्थः मनस्तु संकल्पयति हेयोपादेयतया कल्पयतीत्यर्थः अहंकारो ऽभिमन्यते ममेदमहमत्राधिकृत इति मन्यत इत्यर्थः बुद्धिर् अध्यवस्यति त्यजाम्येनं दोषवन्तम् उपाददाम्येनं गुणवन्तम् इत्यध्यवसायं करोतीत्यर्थः

tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ manastu saṃkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ ahaṃkāro 'bhimanyate mamedamahamatrādhikṛta iti manyata ityarthaḥ buddhir adhyavasyati tyajāmyenaṃ doṣavantam upādadāmyenaṃ guṇavantam ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ

Āyurvedadīpikā