1.15.2.18

वेदनानां कारणम् अधिष्ठानं च यद्यपि दीर्घंजीवितीये ऽप्युक्तं तथापीह प्रकरणवशाद् विशेषप्रतीत्याकाङ्क्षया च विशिष्टः पुनः प्रश्नाः

vedanānāṃ kāraṇam adhiṣṭhānaṃ ca yadyapi dīrghaṃjīvitīye 'pyuktaṃ tathāpīha prakaraṇavaśād viśeṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭaḥ punaḥ praśnāḥ

1.15.2.19

प्रश्नार्थाश्चामी उत्तरग्रन्थे आचार्येण प्रपञ्चनीया इति नेह व्याकरणीयाः

praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha vyākaraṇīyāḥ

1.16.2.1

खादय इत्यादि

khādaya ityādi

1.16.2.2

खादयः खं वायुर् अग्निर् आपः क्षितिस्तथा इति वक्ष्यमाणाः चेतनाषष्ठा इत्यत्र चेतनाशब्देन चेतनाधारः समनस्कं आत्मा गृह्यते खादिग्रहणेन चेन्द्रियाणि खादिमयान्यवरुद्धानि

khādayaḥ khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā iti vakṣyamāṇāḥ cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaskaṃ ātmā gṛhyate khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni

1.16.2.3

अयं च वैशेषिकदर्शनपरिगृहीतश् चिकित्साशास्त्रविषयः पुरुषः अयमेव पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः इत्यनेन सुश्रुतेनाप्युक्तः

ayaṃ ca vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaś cikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ ayameva pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ ityanena suśrutenāpyuktaḥ

1.16.2.4

स्मृत इति भाषया पूर्वाचार्याणाम् अप्ययं पुरुषशब्दवाच्योऽभिप्रेतो नास्मत्कल्पित इति दर्शयति

smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇām apyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita iti darśayati

1.16.2.5

पुरि शरीरे शेते इति व्युत्पत्त्या य आत्मा पुरुषशब्देनोच्यते तमाह चेतनेत्यादि

puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate tamāha cetanetyādi

1.16.2.6

अत्र पुरुष इति कर्तव्ये यत् पुरुषसंज्ञक इति करोति तेन न चेतनाधातुरूपः पुरुषश्चिकित्सायम् अभिप्रेतः किंतु शास्त्रान्तरव्यवहारानुरोधाद् इहाप्ययं पुरुषशब्देन संज्ञित इति दर्शयति चिकित्साविषयस्तु षड्धातुक एव पुरुषः अत एव तत्र संज्ञितग्रहणं न कृतम्

atra puruṣa iti kartavye yat puruṣasaṃjñaka iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyam abhipretaḥ kiṃtu śāstrāntaravyavahārānurodhād ihāpyayaṃ puruṣaśabdena saṃjñita iti darśayati cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ ata eva tatra saṃjñitagrahaṇaṃ na kṛtam

1.16.2.7

अयं च पुरुषशब्दो गवादावपि षड्धातुसमुदाये यद्यपि वर्तते तथापि सर्वप्रधाने नर एव विशेषेण वर्तते तेन नातिप्रसिद्धे गवादौ पुरुषशब्दः

ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate tathāpi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa vartate tena nātiprasiddhe gavādau puruṣaśabdaḥ

1.17.2.1

षड्धातुरूपमेव पुरुषं पुनः सांख्यदर्शनभेदाच् चतुर्विंशतिकभेदेनाह पुनश्चेत्यादि

ṣaḍdhāturūpameva puruṣaṃ punaḥ sāṃkhyadarśanabhedāc caturviṃśatikabhedenāha punaścetyādi

1.17.2.2

चतुर्विंशतिकमेव विभजते मन इत्यादि

caturviṃśatikameva vibhajate mana ityādi

1.17.2.3

यद्यपि पञ्चविंशतितत्त्वमयोऽयं पुरुषः सांख्यैरुच्यते यदाह मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त

yadyapi pañcaviṃśatitattvamayo'yaṃ puruṣaḥ sāṃkhyairucyate yadāha mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta

1.17.2.3.2

षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः इति तथापीह प्रकृतिव्यतिरिक्तं चोदासीनं पुरुषमव्यक्तत्वसाधर्म्याद् अव्यक्तायां प्रकृतावेव प्रक्षिप्य अव्यक्तशब्देनैव गृह्णाति तेन चतुर्विंशतिकः पुरुषः इत्यविरुद्धम्

ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtir na vikṛtiḥ puruṣaḥ iti tathāpīha prakṛtivyatiriktaṃ codāsīnaṃ puruṣamavyaktatvasādharmyād avyaktāyāṃ prakṛtāveva prakṣipya avyaktaśabdenaiva gṛhṇāti tena caturviṃśatikaḥ puruṣaḥ ityaviruddham

1.17.2.4

उदासीनस्य हि सूक्ष्मस्य भेदप्रतिपादनम् इहानतिप्रयोजनम् इति न कृतम्

udāsīnasya hi sūkṣmasya bhedapratipādanam ihānatiprayojanam iti na kṛtam

1.17.2.5

दशेन्द्रियाणीति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च

daśendriyāṇīti pañca karmendriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi ca

1.17.2.6

अष्टधातुकीति खादिपञ्चकबुद्ध्यव्यक्ताहंकाररूपा वक्ष्यति हि खादीनि बुद्धिरव्यक्तम् अहङ्कारस्तथाष्टमः इति

aṣṭadhātukīti khādipañcakabuddhyavyaktāhaṃkārarūpā vakṣyati hi khādīni buddhiravyaktam ahaṅkārastathāṣṭamaḥ iti

1.19.2.1

अत्र चतुर्विंशतिके प्रथमोद्दिष्टं मनो लक्षयितुमाह लक्षणम् इत्यादि

atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha lakṣaṇam ityādi

1.19.2.2

यथा ज्ञानस्याभावो ज्ञानस्य भावश्च मनोगमको भवति तदाह सतीत्यादि

yathā jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha satītyādi

1.19.2.3

वैवृत्त्यान्मनस इति इन्द्रियेणासंयोगात् सान्निध्यादिति इन्द्रियेण मनसः संबन्धात्

vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ saṃbandhāt

1.19.2.4

एवं मन्यते यदा युगपद् इन्द्रियार्था इन्द्रियैः संयुज्यन्ते तदा क्वचिद् इन्द्रियार्थे ज्ञानं भवति क्वचिन्न भवतीति दृष्टं तेनेमौ ज्ञानभावाभावौ ज्ञानकारणान्तरं दर्शयतः यच्च तत् कारणान्तरं तन्मनः

evaṃ manyate yadā yugapad indriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacid indriyārthe jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ tenemau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṃ darśayataḥ yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ

Āyurvedadīpikā