1.2.1.1

निदानस्थाने ज्ञातहेत्वादिना तथा विमाने प्रतीतरसदोषादिमानेन कर्तव्यचिकित्साया अधिकरणं शरीरं ज्ञातव्यं भवति यतोऽप्रतिपन्ने ऽशेषाविशेषतः शरीरे न शरीरविज्ञानाधीना चिकित्सा साध्वी भवति अतः शरीरं कारणोत्पत्तिस्थितिवृद्ध्यादिविशेषैः प्रतिपादयितुं शारीरं स्थानमुच्यते

nidānasthāne jñātahetvādinā tathā vimāne pratītarasadoṣādimānena kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṃ śarīraṃ jñātavyaṃ bhavati yato'pratipanne 'śeṣāviśeṣataḥ śarīre na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī bhavati ataḥ śarīraṃ kāraṇotpattisthitivṛddhyādiviśeṣaiḥ pratipādayituṃ śārīraṃ sthānamucyate

1.2.1.2

अत्रापि चात्यन्तदुःखोपरममोक्षकारणचिकित्सोपयुक्तपुरुषभेदादिप्रतिपादकतया प्रधानत्वेन कतिधापुरुषीयो ऽध्यायो ऽभिधीयते

atrāpi cātyantaduḥkhoparamamokṣakāraṇacikitsopayuktapuruṣabhedādipratipādakatayā pradhānatvena katidhāpuruṣīyo 'dhyāyo 'bhidhīyate

1.15.2.1

कतिप्रकारः

katiprakāraḥ

1.15.2.1

कतिधेति

katidheti

1.15.2.2

पुरुष इत्यनेन चाविशेषेण पुरुषशब्दाभिधेयो ऽर्थो ऽभिधीयते यतः खादयश्चेतनाषष्ठा इत्यादिना तथा चतुर्विंशतिकभेदभिन्नश्च कर्मपुरुष एव शरीरी वाच्यः तथा चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसंज्ञकः इत्यनेनात्मैव शरीररहितः पुरुषशब्दार्थत्वेन वाच्यः

puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa puruṣaśabdābhidheyo 'rtho 'bhidhīyate yataḥ khādayaścetanāṣaṣṭhā ityādinā tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ tathā cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ

1.15.2.3

पुरुषधारणाद्धातुः तेन धातुभेदेनेति पुरुषधारणार्थभेदेन

puruṣadhāraṇāddhātuḥ tena dhātubhedeneti puruṣadhāraṇārthabhedena

1.15.2.4

धीमन्निति विशेषणेन य एव धीमान् स एव पुरुषभेदादिकम् इमं वक्ष्यमाणं सुसूक्ष्मं वक्तुं समर्थ इति दर्शयति

dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva puruṣabhedādikam imaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati

1.15.2.5

पुरुषः कारणं कस्माद् इति कस्माद्धेतोः पुरुषः संसारे प्रधानं स्थायिकारणम् इत्यर्थः

puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmād iti kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ sthāyikāraṇam ityarthaḥ

1.15.2.6

प्रभवत्यस्माद् इति प्रभवः कारणम्

prabhavatyasmād iti prabhavaḥ kāraṇam

1.15.2.7

योनिष्विति जातिषु

yoniṣviti jātiṣu

1.15.2.8

सर्वा इति परपुरुषगता अपि

sarvā iti parapuruṣagatā api

1.15.2.9

क्षेत्रज्ञः आत्मा

kṣetrajñaḥ ātmā

1.15.2.10

क्षेत्रम् अव्यक्तवर्जितं सर्वं वक्ष्यमाणम्

kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam

1.15.2.11

ज्ञेयमित्यादि

jñeyamityādi

1.15.2.12

असति क्षेत्रे क्षेत्रज्ञानाभावान्न क्षेत्रज्ञत्वमुपपद्यते इति भावः

asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti bhāvaḥ

1.15.2.13

साक्षिभूत इति साक्षिसदृशः

sākṣibhūta iti sākṣisadṛśaḥ

1.15.2.14

विशेषो वेदनाकृत इति पुत्रादिज्ञानरूपवेदनाजनितो हर्षादिविशेष इत्यर्थः

viśeṣo vedanākṛta iti putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ

1.15.2.15

तिसृणामिति अतीतानागतवर्तमानानां दुःखरूपाणां मध्ये कां चिकित्सति

tisṛṇāmiti atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati

1.15.2.16

अतीतामित्यादौ किंशब्दोऽध्याहार्यः तेन किम् अतीतां चिकित्सति किं वर्तमानां किंवा भविष्यतीमिति योज्यम्

atītāmityādau kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ tena kim atītāṃ cikitsati kiṃ vartamānāṃ kiṃvā bhaviṣyatīmiti yojyam

1.15.2.17

स्थानं नास्तीति क्षणिकत्वेन चिकित्सायाः प्रवृत्तियोग्यकालावस्थानं नास्ति

sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti

Āyurvedadīpikā