1.25.7.5

तत्र दोषानुपलब्ध्या सदोषस्यैव भक्षणं साद्गुण्यानुपलब्ध्या च प्रीत्यभावः

tatra doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ sādguṇyānupalabdhyā ca prītyabhāvaḥ

1.25.8.1

विषमं च पच्यत इति चिरकालभोजनेनाग्निसम्बन्धस्य वैषम्यादिति भावः

viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi bhāvaḥ

1.25.9.1

य एवातिद्रुतम् अश्नतो दोषा इति उत्स्नेहनादयः

ya evātidrutam aśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ

1.25.10.1

नोपशेत इतीत्यत्र इतिशब्देन सात्म्यासात्म्यविधानोपदर्शकेन विचारफलमोकसात्म्यसेवनं दर्शयति

nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati

1.25.10.2

आत्मन इति पदेनात्मनैवात्मसात्म्यं प्रतिपुरुषं ज्ञायते न शास्त्रोपदेशेनेति दर्शयति

ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ pratipuruṣaṃ jñāyate na śāstropadeśeneti darśayati

1.26.2.1

अध्यायोक्तरसप्रभावादिज्ञानं स्तौति रसानित्यादि

adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti rasānityādi

1.26.2.1.2

स नो भिषगिति नो ऽस्माकं संमत इत्यर्थः

sa no bhiṣagiti no 'smākaṃ saṃmata ityarthaḥ

1.29.1

दोषविकारौ च यद्यपि त्रिविधकुक्षीये प्रभावविस्तारेण वक्तव्यौ तथापीह संक्षेपेणोक्ताव् एव तेन दोषविकारप्रभावाव् अप्युक्ताव् इति यदुच्यते संग्रहे तत् साधु

doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye prabhāvavistāreṇa vaktavyau tathāpīha saṃkṣepeṇoktāv eva tena doṣavikāraprabhāvāv apyuktāv iti yaducyate saṃgrahe tat sādhu

1.29.2

तैलादिद्रव्यत्रयकथनं च द्रव्यप्रभावगृहीतमिति कृत्वा न पृथक् संग्रहे पठितम्

tailādidravyatrayakathanaṃ ca dravyaprabhāvagṛhītamiti kṛtvā na pṛthak saṃgrahe paṭhitam

3.35.2.1

उदारयोर् इति प्रशस्तत्वेनोत्तमयोः

udārayor iti praśastatvenottamayoḥ

3.35.2.2

दीर्घस्येति रसायनादिना शतादपि दीर्घस्य सुखस्येति नीरोगत्वेन नियतस्येति युगनियतस्य कलौ वर्षशतप्रमाणस्येत्य् अर्थः शताद् अर्वाङ् निनियतम् अपीह नियतशब्देनोच्यते तेन न तत्र तस्य दैवपुरुषकारजन्यत्वं घटते तथापि तस्याप्रशस्तदैवपुरुषकारजन्यत्वात् दैवपुरुषकारजन्यत्वं भवतीति युक्तं किंचानियतायुष एव पुरुषा रसायनाधिकारिणो भवन्ति नियतायुषं प्रति रसायनस्याकिंचित्करत्वात् रसायनादिकृतं चायुरनियतं प्रशस्तत्वेन प्रशस्तदैवपुरुषकारजन्यं भवतीति

dīrghasyeti rasāyanādinā śatādapi dīrghasya sukhasyeti nīrogatvena niyatasyeti yuganiyatasya kalau varṣaśatapramāṇasyety arthaḥ śatād arvāṅ niniyatam apīha niyataśabdenocyate tena na tatra tasya daivapuruṣakārajanyatvaṃ ghaṭate tathāpi tasyāpraśastadaivapuruṣakārajanyatvāt daivapuruṣakārajanyatvaṃ bhavatīti yuktaṃ kiṃcāniyatāyuṣa eva puruṣā rasāyanādhikāriṇo bhavanti niyatāyuṣaṃ prati rasāyanasyākiṃcitkaratvāt rasāyanādikṛtaṃ cāyuraniyataṃ praśastatvena praśastadaivapuruṣakārajanyaṃ bhavatīti

3.35.2.3

किंवा दीर्घत्वे सति नियतस्यायुषो हेतुर् इति योजना तेन युगनियते च शतवर्षं तथा तदधिकं चानियतं महता कर्मणैव क्रियते पुरुषकारेण तु महतास्य सुखित्वं रोगानुपघातात् क्रियते रसायनेन च जरादिव्याधिप्रतिघातः क्रियते रसायनलभ्यम् अप्यायुर्बलवत्कर्मनियतम् एवेति भावः

kiṃvā dīrghatve sati niyatasyāyuṣo hetur iti yojanā tena yuganiyate ca śatavarṣaṃ tathā tadadhikaṃ cāniyataṃ mahatā karmaṇaiva kriyate puruṣakāreṇa tu mahatāsya sukhitvaṃ rogānupaghātāt kriyate rasāyanena ca jarādivyādhipratighātaḥ kriyate rasāyanalabhyam apyāyurbalavatkarmaniyatam eveti bhāvaḥ

3.35.2.4

विपरीतस्य दीर्घत्वेनानियतस्य तथा रोगयुक्तत्वे नासुखस्य

viparītasya dīrghatvenāniyatasya tathā rogayuktatve nāsukhasya

3.35.2.5

इतरेति हीनयोर् दैवपुरुषकारयोर् युक्तिर् इत्यर्थः

itareti hīnayor daivapuruṣakārayor yuktir ityarthaḥ

3.35.2.6

मध्यमा मध्यमस्य दीर्घत्वेनादीर्घत्वेनानियतस्य तथा सुखासुखत्वेनानियतस्यायुषो मध्यमयोः कर्मणोर् युक्तिरित्यर्थः

madhyamā madhyamasya dīrghatvenādīrghatvenāniyatasya tathā sukhāsukhatvenāniyatasyāyuṣo madhyamayoḥ karmaṇor yuktirityarthaḥ

3.35.2.7

कारणमिति दैवपुरुषकारयोः परस्परबाधने उपपत्तिमित्यर्थः

kāraṇamiti daivapuruṣakārayoḥ parasparabādhane upapattimityarthaḥ

3.35.2.8

दैवमित्यादि

daivamityādi

3.35.2.9

दुर्बलम् आयुर्जननं दैवं बलवता मारकेण दृष्टापथ्यभोजनादिना विपरीतमरणकार्यजननाद् उपहन्यते विशिष्टेन बलवता इतरत् कर्म दृष्टं पुरुषकाराख्यम् उपहन्यते पराभूयते

durbalam āyurjananaṃ daivaṃ balavatā mārakeṇa dṛṣṭāpathyabhojanādinā viparītamaraṇakāryajananād upahanyate viśiṣṭena balavatā itarat karma dṛṣṭaṃ puruṣakārākhyam upahanyate parābhūyate

3.35.2.10

एतद्दैवकर्तृकदृष्टपराभवदर्शनाद् दैवनियतमेव सर्वमायुर् इति केचिन्मन्यन्त इत्याह दृष्ट्वेत्यादि

etaddaivakartṛkadṛṣṭaparābhavadarśanād daivaniyatameva sarvamāyur iti kecinmanyanta ityāha dṛṣṭvetyādi

3.35.2.11

यदि दृष्टमायुः कारणं स्यात् न तदा भेषजैः सम्यगुपपादितानां मृत्युः स्यात् यतश्च सत्यपि चिकित्सिते कर्मवशात्तु मृत्युर् भवति तेन यत्रापि चिकित्सा जीवयतीति मन्यन्ते तत्रापि कर्मैवास्ति जीवनकारणमिति दृष्टशक्तित्वाद् अवधारयाम इति भावः

yadi dṛṣṭamāyuḥ kāraṇaṃ syāt na tadā bheṣajaiḥ samyagupapāditānāṃ mṛtyuḥ syāt yataśca satyapi cikitsite karmavaśāttu mṛtyur bhavati tena yatrāpi cikitsā jīvayatīti manyante tatrāpi karmaivāsti jīvanakāraṇamiti dṛṣṭaśaktitvād avadhārayāma iti bhāvaḥ

Āyurvedadīpikā